132 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
प्रतिज्ञाते तु भीष्मेण तस्मिन्युद्धे सुदारुणे
क्रोधितो मम पुत्रेण दुःखितेन विशेषतः
dhṛtarāṣṭra uvāca
pratijñāte tu bhīṣmeṇa tasminyuddhe sudāruṇe
krodhito mama putreṇa duḥkhitena viśeṣataḥ
- 2
भीष्मः किम् अकरोत्तत्र पाण्डवेयेषु संजय
पितामहे वा पाञ्चालास्तन्ममाचक्ष्व संजय
bhīṣmaḥ kim akarottatra pāṇḍaveyeṣu saṃjaya
pitāmahe vā pāñcālāstanmamācakṣva saṃjaya
- 3
संजय उवाच
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्न् अहनि भारत
जयं प्राप्तेषु हृष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु
saṃjaya uvāca
gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata
jayaṃ prāpteṣu hṛṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
- 4
सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव
अभ्ययाज्जवनैर् अश्वैः पाण्डवानाम् अनीकिनीम्
महत्या सेनया गुप्तस्तव पुत्रैश्च सर्वशः
sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratastava
abhyayājjavanair aśvaiḥ pāṇḍavānām anīkinīm
mahatyā senayā guptastava putraiśca sarvaśaḥ
- 5
प्रावर्तत ततो युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
अस्माकं पाण्डवैः सार्धम् अनयात्तव भारत
prāvartata tato yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam
asmākaṃ pāṇḍavaiḥ sārdham anayāttava bhārata
- 6
धनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम्
महान्समभवच्छब्दो गिरीणाम् इव दीर्यताम्
dhanuṣāṃ kūjatāṃ tatra talānāṃ cābhihanyatām
mahānsamabhavacchabdo girīṇām iva dīryatām
- 7
तिष्ठ स्थितो ऽस्मि विद्ध्येनं निवर्तस्व स्थिरो भव
स्थितो ऽस्मि प्रहरस्वेति शब्दाः श्रूयन्त सर्वशः
tiṣṭha sthito 'smi viddhyenaṃ nivartasva sthiro bhava
sthito 'smi praharasveti śabdāḥ śrūyanta sarvaśaḥ
- 8
काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च
शिलानाम् इव शैलेषु पतितानाम् अभूत्स्वनः
kāñcaneṣu tanutreṣu kirīṭeṣu dhvajeṣu ca
śilānām iva śaileṣu patitānām abhūtsvanaḥ
- 9
पतितान्युत्तमाङ्गानि बाहवश्च विभूषिताः
व्यचेष्टन्त महीं प्राप्य शतशो ऽथ सहस्रशः
patitānyuttamāṅgāni bāhavaśca vibhūṣitāḥ
vyaceṣṭanta mahīṃ prāpya śataśo 'tha sahasraśaḥ
- 10
हृतोत्तमाङ्गाः केचित्तु तथैवोद्यतकार्मुकाः
प्रगृहीतायुधाश्चापि तस्थुः पुरुषसत्तमाः
hṛtottamāṅgāḥ kecittu tathaivodyatakārmukāḥ
pragṛhītāyudhāścāpi tasthuḥ puruṣasattamāḥ
- 11
प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी
मातङ्गाङ्गशिलारौद्रा मांसशोणितकर्दमा
prāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī
mātaṅgāṅgaśilāraudrā māṃsaśoṇitakardamā
- 12
वराश्वनरनागानां शरीरप्रभवा तदा
परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी
varāśvanaranāgānāṃ śarīraprabhavā tadā
paralokārṇavamukhī gṛdhragomāyumodinī
- 13
न दृष्टं न श्रुतं चापि युद्धम् एतादृशं नृप
यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत
na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ cāpi yuddham etādṛśaṃ nṛpa
yathā tava sutānāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata
- 14
नासीद्रथपथस्तत्र योधैर्युधि निपातितैः
गजैश्च पतितैर्नीलैर्गिरिशृङ्गैर् इवावृतम्
nāsīdrathapathastatra yodhairyudhi nipātitaiḥ
gajaiśca patitairnīlairgiriśṛṅgair ivāvṛtam
- 15
विकीर्णैः कवचैश्चित्रैर्ध्वजैश्छत्रैश्च मारिष
शुशुभे तद्रणस्थानं शरदीव नभस्तलम्
vikīrṇaiḥ kavacaiścitrairdhvajaiśchatraiśca māriṣa
śuśubhe tadraṇasthānaṃ śaradīva nabhastalam
- 16
विनिर्भिन्नाः शरैः केचिद् अन्तपीडाविकर्षिणः
अभीताः समरे शत्रून् अभ्यधावन्त दंशिताः
vinirbhinnāḥ śaraiḥ kecid antapīḍāvikarṣiṇaḥ
abhītāḥ samare śatrūn abhyadhāvanta daṃśitāḥ
- 17
तात भ्रातः सखे बन्धो वयस्य मम मातुल
मा मां परित्यजेत्यन्ये चुक्रुशुः पतिता रणे
tāta bhrātaḥ sakhe bandho vayasya mama mātula
mā māṃ parityajetyanye cukruśuḥ patitā raṇe
- 18
आधावाभ्येहि मा गच्छ किं भीतो ऽसि क्व यास्यसि
स्थितो ऽहं समरे मा भैर् इति चान्ये विचुक्रुशुः
ādhāvābhyehi mā gaccha kiṃ bhīto 'si kva yāsyasi
sthito 'haṃ samare mā bhair iti cānye vicukruśuḥ
- 19
तत्र भीष्मः शांतनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः
मुमोच बाणान्दीप्ताग्रान् अहीन् आशीविषान् इव
tatra bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ
mumoca bāṇāndīptāgrān ahīn āśīviṣān iva
- 20
शरैर् एकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः
जघान पाण्डवरथान् आदिश्यादिश्य भारत
śarair ekāyanīkurvandiśaḥ sarvā yatavrataḥ
jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata
- 21
स नृत्यन्वै रथोपस्थे दर्शयन्पाणिलाघवम्
अलातचक्रवद्राजंस्तत्र तत्र स्म दृश्यते
sa nṛtyanvai rathopasthe darśayanpāṇilāghavam
alātacakravadrājaṃstatra tatra sma dṛśyate
- 22
तम् एकं समरे शूरं पाण्डवाः सृञ्जयास्तथा
अनेकशतसाहस्रं समपश्यन्त लाघवात्
tam ekaṃ samare śūraṃ pāṇḍavāḥ sṛñjayāstathā
anekaśatasāhasraṃ samapaśyanta lāghavāt
- 23
मायाकृतात्मानम् इव भीष्मं तत्र स्म मेनिरे
पूर्वस्यां दिशि तं दृष्ट्वा प्रतीच्यां ददृशुर्जनाः
māyākṛtātmānam iva bhīṣmaṃ tatra sma menire
pūrvasyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā pratīcyāṃ dadṛśurjanāḥ
- 24
उदीच्यां चैनम् आलोक्य दक्षिणस्यां पुनः प्रभो
एवं स समरे वीरो गाङ्गेयः प्रत्यदृश्यत
udīcyāṃ cainam ālokya dakṣiṇasyāṃ punaḥ prabho
evaṃ sa samare vīro gāṅgeyaḥ pratyadṛśyata
- 25
न चैनं पाण्डवेयानां कश्चिच्छक्नोति वीक्षितुम्
विशिखान् एव पश्यन्ति भीष्मचापच्युतान्बहून्
na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaścicchaknoti vīkṣitum
viśikhān eva paśyanti bhīṣmacāpacyutānbahūn
- 26
कुर्वाणं समरे कर्म सूदयानं च वाहिनीम्
व्याक्रोशन्त रणे तत्र वीरा बहुविधं बहु
अमानुषेण रूपेण चरन्तं पितरं तव
kurvāṇaṃ samare karma sūdayānaṃ ca vāhinīm
vyākrośanta raṇe tatra vīrā bahuvidhaṃ bahu
amānuṣeṇa rūpeṇa carantaṃ pitaraṃ tava
- 27
शलभा इव राजानः पतन्ति विधिचोदिताः
भीष्माग्निम् अभि संक्रुद्धं विनाशाय सहस्रशः
śalabhā iva rājānaḥ patanti vidhicoditāḥ
bhīṣmāgnim abhi saṃkruddhaṃ vināśāya sahasraśaḥ
- 28
न हि मोघः शरः कश्चिद् आसीद्भीष्मस्य संयुगे
नरनागाश्वकायेषु बहुत्वाल्लघुवेधिनः
na hi moghaḥ śaraḥ kaścid āsīdbhīṣmasya saṃyuge
naranāgāśvakāyeṣu bahutvāllaghuvedhinaḥ
- 29
भिनत्त्येकेन बाणेन सुमुक्तेन पतत्रिणा
गजकङ्कटसंनाहं वज्रेणेवाचलोत्तमम्
bhinattyekena bāṇena sumuktena patatriṇā
gajakaṅkaṭasaṃnāhaṃ vajreṇevācalottamam
- 30
द्वौ त्रीन् अपि गजारोहान्पिण्डितान्वर्मितान् अपि
नाराचेन सुतीक्ष्णेन निजघान पिता तव
dvau trīn api gajārohānpiṇḍitānvarmitān api
nārācena sutīkṣṇena nijaghāna pitā tava

