61 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
दैवम् एव परं मन्ये पौरुषाद् अपि संजय
यत्सैन्यं मम पुत्रस्य पाण्डुसैन्येन वध्यते
dhṛtarāṣṭra uvāca
daivam eva paraṃ manye pauruṣād api saṃjaya
yatsainyaṃ mama putrasya pāṇḍusainyena vadhyate
- 2
नित्यं हि मामकांस्तात हतान् एव हि शंससि
अव्यग्रांश्च प्रहृष्टांश्च नित्यं शंससि पाण्डवान्
nityaṃ hi māmakāṃstāta hatān eva hi śaṃsasi
avyagrāṃśca prahṛṣṭāṃśca nityaṃ śaṃsasi pāṇḍavān
- 3
हीनान्पुरुषकारेण मामकान् अद्य संजय
पतितान्पात्यमानांश्च हतान् एव च शंससि
hīnānpuruṣakāreṇa māmakān adya saṃjaya
patitānpātyamānāṃśca hatān eva ca śaṃsasi
- 4
युध्यमानान्यथाशक्ति घटमानाञ्जयं प्रति
पाण्डवा विजयन्त्येव जीयन्ते चैव मामकाः
yudhyamānānyathāśakti ghaṭamānāñjayaṃ prati
pāṇḍavā vijayantyeva jīyante caiva māmakāḥ
- 5
सो ऽहं तीव्राणि दुःखानि दुर्योधनकृतानि च
अश्रौषं सततं तात दुःसहानि बहूनि च
so 'haṃ tīvrāṇi duḥkhāni duryodhanakṛtāni ca
aśrauṣaṃ satataṃ tāta duḥsahāni bahūni ca
- 6
तम् उपायं न पश्यामि जीयेरन्येन पाण्डवाः
मामका वा जयं युद्धे प्राप्नुयुर्येन संजय
tam upāyaṃ na paśyāmi jīyeranyena pāṇḍavāḥ
māmakā vā jayaṃ yuddhe prāpnuyuryena saṃjaya
- 7
संजय उवाच
क्षयं मनुष्यदेहानां गजवाजिरथक्षयम्
शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवैवापनयो महान्
saṃjaya uvāca
kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ gajavājirathakṣayam
śṛṇu rājansthiro bhūtvā tavaivāpanayo mahān
- 8
धृष्टद्युम्नस्तु शल्येन पीडितो नवभिः शरैः
पीडयामास संक्रुद्धो मद्राधिपतिम् आयसैः
dhṛṣṭadyumnastu śalyena pīḍito navabhiḥ śaraiḥ
pīḍayāmāsa saṃkruddho madrādhipatim āyasaiḥ
- 9
तत्राद्भुतम् अपश्याम पार्षतस्य पराक्रमम्
न्यवारयत यत्तूर्णं शल्यं समितिशोभनम्
tatrādbhutam apaśyāma pārṣatasya parākramam
nyavārayata yattūrṇaṃ śalyaṃ samitiśobhanam
- 10
नान्तरं ददृशे कश्चित्तयोः संरब्धयो रणे
मुहूर्तम् इव तद्युद्धं तयोः समम् इवाभवत्
nāntaraṃ dadṛśe kaścittayoḥ saṃrabdhayo raṇe
muhūrtam iva tadyuddhaṃ tayoḥ samam ivābhavat
- 11
ततः शल्यो महाराज धृष्टद्युम्नस्य संयुगे
धनुश्चिछेद भल्लेन पीतेन निशितेन च
tataḥ śalyo mahārāja dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge
dhanuścicheda bhallena pītena niśitena ca
- 12
अथैनं शरवर्षेण छादयामास भारत
गिरिं जलागमे यद्वज्जलदा जलधारिणः
athainaṃ śaravarṣeṇa chādayāmāsa bhārata
giriṃ jalāgame yadvajjaladā jaladhāriṇaḥ
- 13
अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्ने निपीडिते
अभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं प्रति
abhimanyustu saṃkruddho dhṛṣṭadyumne nipīḍite
abhidudrāva vegena madrarājarathaṃ prati
- 14
ततो मद्राधिपरथं कार्ष्णिः प्राप्यातिकोपनः
आर्तायनिम् अमेयात्मा विव्याध विशिखैस्त्रिभिः
tato madrādhiparathaṃ kārṣṇiḥ prāpyātikopanaḥ
ārtāyanim ameyātmā vivyādha viśikhaistribhiḥ
- 15
ततस्तु तावका राजन्परीप्सन्तो ऽर्जुनिं रणे
मद्रराजरथं तूर्णं परिवार्यावतस्थिरे
tatastu tāvakā rājanparīpsanto 'rjuniṃ raṇe
madrarājarathaṃ tūrṇaṃ parivāryāvatasthire
- 16
दुर्योधनो विकर्णश्च दुःशासनविविंशती
दुर्मर्षणो दुःसहश्च चित्रसेनश्च दुर्मुखः
duryodhano vikarṇaśca duḥśāsanaviviṃśatī
durmarṣaṇo duḥsahaśca citrasenaśca durmukhaḥ
- 17
सत्यव्रतश्च भद्रं ते पुरुमित्रश्च भारत
एते मद्राधिपरथं पालयन्तः स्थिता रणे
satyavrataśca bhadraṃ te purumitraśca bhārata
ete madrādhiparathaṃ pālayantaḥ sthitā raṇe
- 18
तान्भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
द्रौपदेयाभिमन्युश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
tānbhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ
draupadeyābhimanyuśca mādrīputrau ca pāṇḍavau
- 19
नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो विशां पते
अभ्यवर्तन्त संहृष्टाः परस्परवधैषिणः
ते वै समीयुः संग्रामे राजन्दुर्मन्त्रिते तव
nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto viśāṃ pate
abhyavartanta saṃhṛṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ
te vai samīyuḥ saṃgrāme rājandurmantrite tava
- 20
तस्मिन्दाशरथे युद्धे वर्तमाने भयावहे
तावकानां परेषां च प्रेक्षका रथिनो ऽभवन्
tasmindāśarathe yuddhe vartamāne bhayāvahe
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca prekṣakā rathino 'bhavan
- 21
शस्त्राण्यनेकरूपाणि विसृजन्तो महारथाः
अन्योन्यम् अभिनर्दन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे
śastrāṇyanekarūpāṇi visṛjanto mahārathāḥ
anyonyam abhinardantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire
- 22
ते यत्ता जातसंरम्भाः सर्वे ऽन्योन्यं जिघांसवः
महास्त्राणि विमुञ्चन्तः समापेतुर् अमर्षणाः
te yattā jātasaṃrambhāḥ sarve 'nyonyaṃ jighāṃsavaḥ
mahāstrāṇi vimuñcantaḥ samāpetur amarṣaṇāḥ
- 23
दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं महारणे
विव्याध निशितैर्बाणैश्चतुर्भिस्त्वरितो भृशम्
duryodhanastu saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇe
vivyādha niśitairbāṇaiścaturbhistvarito bhṛśam
- 24
दुर्मर्षणश्च विंशत्या चित्रसेनश्च पञ्चभिः
दुर्मुखो नवभिर्बाणैर्दुःसहश्चापि सप्तभिः
विविंशतिः पञ्चभिश्च त्रिभिर्दुःशासनस्तथा
durmarṣaṇaśca viṃśatyā citrasenaśca pañcabhiḥ
durmukho navabhirbāṇairduḥsahaścāpi saptabhiḥ
viviṃśatiḥ pañcabhiśca tribhirduḥśāsanastathā
- 25
तान्प्रत्यविध्यद्राजेन्द्र पार्षतः शत्रुतापनः
एकैकं पञ्चविंशत्या दर्शयन्पाणिलाघवम्
tānpratyavidhyadrājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥ
ekaikaṃ pañcaviṃśatyā darśayanpāṇilāghavam
- 26
सत्यव्रतं तु समरे पुरुमित्रं च भारत
अभिमन्युर् अविध्यत्तौ दशभिर्दशभिः शरैः
satyavrataṃ tu samare purumitraṃ ca bhārata
abhimanyur avidhyattau daśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ
- 27
माद्रीपुत्रौ तु समरे मातुलं मातृनन्दनौ
छादयेतां शरव्रातैस्तद् अद्भुतम् इवाभवत्
mādrīputrau tu samare mātulaṃ mātṛnandanau
chādayetāṃ śaravrātaistad adbhutam ivābhavat
- 28
ततः शल्यो महाराज स्वस्रीयौ रथिनां वरौ
शरैर्बहुभिर् आनर्छत्कृतप्रतिकृतैषिणौ
छाद्यमानौ ततस्तौ तु माद्रीपुत्रौ न चेलतुः
tataḥ śalyo mahārāja svasrīyau rathināṃ varau
śarairbahubhir ānarchatkṛtapratikṛtaiṣiṇau
chādyamānau tatastau tu mādrīputrau na celatuḥ
- 29
अथ दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः
विधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डवः
atha duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ
vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ gadāṃ jagrāha pāṇḍavaḥ
- 30
तम् उद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासम् इव शृङ्गिणम्
भीमसेनं महाबाहुं पुत्रास्ते प्राद्रवन्भयात्
tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam
bhīmasenaṃ mahābāhuṃ putrāste prādravanbhayāt

