27 shlokas
- 1
श्रीभगवानुवाच
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः
śrībhagavānuvāca
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam
yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ
- 2
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः
सर्गे ऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ
sarge 'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca
- 3
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत
mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham
saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata
- 4
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः
तासां ब्रह्म महद्योनिर् अहं बीजप्रदः पिता
sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ
tāsāṃ brahma mahadyonir ahaṃ bījapradaḥ pitā
- 5
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam
- 6
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ
tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha
- 7
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam
- 8
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत
tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata
- 9
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत
sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta
- 10
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा
rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā
- 11
सर्वद्वारेषु देहे ऽस्मिन्प्रकाश उपजायते
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत
sarvadvāreṣu dehe 'sminprakāśa upajāyate
jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta
- 12
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ
lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha
- 13
अप्रकाशो ऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन
aprakāśo 'pravṛttiśca pramādo moha eva ca
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana
- 14
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते
yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt
tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate
- 15
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते
rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate
tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate
- 16
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam
rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam
- 17
सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च
प्रमादमोहौ तमसो भवतो ऽज्ञानमेव च
sattvātsaṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca
pramādamohau tamaso bhavato 'jñānameva ca
- 18
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः
जघन्यगुणवृत्तस्था अधो गच्छन्ति तामसाः
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ
jaghanyaguṇavṛttasthā adho gacchanti tāmasāḥ
- 19
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सो ऽधिगच्छति
nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati
guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so 'dhigacchati
- 20
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तो ऽमृतमश्नुते
guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān
janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto 'mṛtamaśnute
- 21
अर्जुन उवाच
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते
arjuna uvāca
kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho
kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate
- 22
श्रीभगवानुवाच
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति
śrībhagavānuvāca
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava
na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati
- 23
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते
गुणा वर्तन्त इत्येव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते
udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate
guṇā vartanta ityeva yo 'vatiṣṭhati neṅgate
- 24
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ
tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ
- 25
मानावमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते
mānāvamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate
- 26
मां च यो ऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते
māṃ ca yo 'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate
sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate
- 27
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च
brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca

