101 shlokas
- 1
संजय उवाच
युध्यताम् एव तेषां तु भास्करे ऽस्तम् उपागते
संध्या समभवद्घोरा नापश्याम ततो रणम्
saṃjaya uvāca
yudhyatām eva teṣāṃ tu bhāskare 'stam upāgate
saṃdhyā samabhavadghorā nāpaśyāma tato raṇam
- 2
ततो युधिष्ठिरो राजा संध्यां संदृश्य भारत
वध्यमानं बलं चापि भीष्मेणामित्रघातिना
tato yudhiṣṭhiro rājā saṃdhyāṃ saṃdṛśya bhārata
vadhyamānaṃ balaṃ cāpi bhīṣmeṇāmitraghātinā
- 3
मुक्तशस्त्रं परावृत्तं पलायनपरायणम्
भीष्मं च युधि संरब्धम् अनुयान्तं महारथान्
muktaśastraṃ parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇam
bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdham anuyāntaṃ mahārathān
- 4
सोमकांश्च जितान्दृष्ट्वा निरुत्साहान्महारथान्
चिन्तयित्वा चिरं ध्यात्वा अवहारम् अरोचयत्
somakāṃśca jitāndṛṣṭvā nirutsāhānmahārathān
cintayitvā ciraṃ dhyātvā avahāram arocayat
- 5
ततो ऽवहारं सैन्यानां चक्रे राजा युधिष्ठिरः
तथैव तव सैन्यानाम् अवहारो ह्यभूत्तदा
tato 'vahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ
tathaiva tava sainyānām avahāro hyabhūttadā
- 6
ततो ऽवहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथाः
न्यविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे क्षतविक्षताः
tato 'vahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥ
nyaviśanta kuruśreṣṭha saṃgrāme kṣatavikṣatāḥ
- 7
भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास्तु पाण्डवाः
नालभन्त तदा शान्तिं भृशं भीष्मेण पीडिताः
bhīṣmasya samare karma cintayānāstu pāṇḍavāḥ
nālabhanta tadā śāntiṃ bhṛśaṃ bhīṣmeṇa pīḍitāḥ
- 8
भीष्मो ऽपि समरे जित्वा पाण्डवान्सह सृञ्जयैः
पूज्यमानस्तव सुतैर्वन्द्यमानश्च भारत
bhīṣmo 'pi samare jitvā pāṇḍavānsaha sṛñjayaiḥ
pūjyamānastava sutairvandyamānaśca bhārata
- 9
न्यविशत्कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततः
ततो रात्रिः समभवत्सर्वभूतप्रमोहिनी
nyaviśatkurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ
tato rātriḥ samabhavatsarvabhūtapramohinī
- 10
तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे पाण्डवा वृष्णिभिः सह
सृञ्जयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन्
tasminrātrimukhe ghore pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha
sṛñjayāśca durādharṣā mantrāya samupāviśan
- 11
आत्मनिःश्रेयसं सर्वे प्राप्तकालं महाबलाः
मन्त्रयामासुर् अव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकोविदाः
ātmaniḥśreyasaṃ sarve prāptakālaṃ mahābalāḥ
mantrayāmāsur avyagrā mantraniścayakovidāḥ
- 12
ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप
वासुदेवं समुद्वीक्ष्य वाक्यम् एतद् उवाच ह
tato yudhiṣṭhiro rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpa
vāsudevaṃ samudvīkṣya vākyam etad uvāca ha
- 13
पश्य कृष्ण महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम्
गजं नलवनानीव विमृद्नन्तं बलं मम
paśya kṛṣṇa mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam
gajaṃ nalavanānīva vimṛdnantaṃ balaṃ mama
- 14
न चैवैनं महात्मानम् उत्सहामो निरीक्षितुम्
लेलिह्यमानं सैन्येषु प्रवृद्धम् इव पावकम्
na caivainaṃ mahātmānam utsahāmo nirīkṣitum
lelihyamānaṃ sainyeṣu pravṛddham iva pāvakam
- 15
यथा घोरो महानागस्तक्षको वै विषोल्बणः
तथा भीष्मो रणे कृष्ण तीक्ष्णशस्त्रः प्रतापवान्
yathā ghoro mahānāgastakṣako vai viṣolbaṇaḥ
tathā bhīṣmo raṇe kṛṣṇa tīkṣṇaśastraḥ pratāpavān
- 16
गृहीतचापः समरे विमुञ्चंश्च शिताञ्शरान्
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च देवराट्
gṛhītacāpaḥ samare vimuñcaṃśca śitāñśarān
śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiśca devarāṭ
- 17
वरुणः पाशभृद्वापि सगदो वा धनेश्वरः
न तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यो जेतुं महाहवे
varuṇaḥ pāśabhṛdvāpi sagado vā dhaneśvaraḥ
na tu bhīṣmaḥ susaṃkruddhaḥ śakyo jetuṃ mahāhave
- 18
सो ऽहम् एवं गते कृष्ण निमग्नः शोकसागरे
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्मम् आसाद्य संयुगे
so 'ham evaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śokasāgare
ātmano buddhidaurbalyādbhīṣmam āsādya saṃyuge
- 19
वनं यास्यामि दुर्धर्ष श्रेयो मे तत्र वै गतम्
न युद्धं रोचये कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा
vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śreyo me tatra vai gatam
na yuddhaṃ rocaye kṛṣṇa hanti bhīṣmo hi naḥ sadā
- 20
यथा प्रज्वलितं वह्निं पतंगः समभिद्रवन्
एकतो मृत्युम् अभ्येति तथाहं भीष्मम् ईयिवान्
yathā prajvalitaṃ vahniṃ pataṃgaḥ samabhidravan
ekato mṛtyum abhyeti tathāhaṃ bhīṣmam īyivān
- 21
क्षयं नीतो ऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी
भ्रातरश्चैव मे शूराः सायकैर्भृशपीडिताः
kṣayaṃ nīto 'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī
bhrātaraścaiva me śūrāḥ sāyakairbhṛśapīḍitāḥ
- 22
मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्यात्प्रभ्रंशनं गताः
परिक्लिष्टा तथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन
matkṛte bhrātṛsauhārdādrājyātprabhraṃśanaṃ gatāḥ
parikliṣṭā tathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana
- 23
जीवितं बहु मन्ये ऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्
जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्मम् उत्तमम्
jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ hyadya durlabham
jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmam uttamam
- 24
यदि ते ऽहम् अनुग्राह्यो भ्रातृभिः सह केशव
स्वधर्मस्याविरोधेन तद् उदाहर केशव
yadi te 'ham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ saha keśava
svadharmasyāvirodhena tad udāhara keśava
- 25
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्याद्बहुविस्तरम्
प्रत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानो युधिष्ठिरम्
etacchrutvā vacastasya kāruṇyādbahuvistaram
pratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayāno yudhiṣṭhiram
- 26
धर्मपुत्र विषादं त्वं मा कृथाः सत्यसंगर
यस्य ते भ्रातरः शूरा दुर्जयाः शत्रुसूदनाः
dharmaputra viṣādaṃ tvaṃ mā kṛthāḥ satyasaṃgara
yasya te bhrātaraḥ śūrā durjayāḥ śatrusūdanāḥ
- 27
अर्जुनो भीमसेनश्च वाय्वग्निसमतेजसौ
माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ त्रिदशानाम् इवेश्वरौ
arjuno bhīmasenaśca vāyvagnisamatejasau
mādrīputrau ca vikrāntau tridaśānām iveśvarau
- 28
मां वा नियुङ्क्ष्व सौहार्दाद्योत्स्ये भीष्मेण पाण्डव
त्वत्प्रयुक्तो ह्यहं राजन्किं न कुर्यां महाहवे
māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdādyotsye bhīṣmeṇa pāṇḍava
tvatprayukto hyahaṃ rājankiṃ na kuryāṃ mahāhave
- 29
हनिष्यामि रणे भीष्मम् आहूय पुरुषर्षभम्
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फल्गुनः
haniṣyāmi raṇe bhīṣmam āhūya puruṣarṣabham
paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ
- 30
यदि भीष्मे हते राजञ्जयं पश्यसि पाण्डव
हन्तास्म्येकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम्
yadi bhīṣme hate rājañjayaṃ paśyasi pāṇḍava
hantāsmyekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmaham

