38 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततस्तद्बाणवर्षं तु दुःसहं दानवैर् अपि
दधार युधि राजेन्द्रो यथा वर्षं महाद्विपः
saṃjaya uvāca
tatastadbāṇavarṣaṃ tu duḥsahaṃ dānavair api
dadhāra yudhi rājendro yathā varṣaṃ mahādvipaḥ
- 2
ततः क्रोधसमाविष्टो निःश्वसन्न् इव पन्नगः
संशयं परमं प्राप्तः पुत्रस्ते भरतर्षभ
tataḥ krodhasamāviṣṭo niḥśvasann iva pannagaḥ
saṃśayaṃ paramaṃ prāptaḥ putraste bharatarṣabha
- 3
मुमोच निशितांस्तीक्ष्णान्नाराचान्पञ्चविंशतिम्
ते ऽपतन्सहसा राजंस्तस्मिन्राक्षसपुंगवे
आशीविषा इव क्रुद्धाः पर्वते गन्धमादने
mumoca niśitāṃstīkṣṇānnārācānpañcaviṃśatim
te 'patansahasā rājaṃstasminrākṣasapuṃgave
āśīviṣā iva kruddhāḥ parvate gandhamādane
- 4
स तैर्विद्धः स्रवन्रक्तं प्रभिन्न इव कुञ्जरः
दध्रे मतिं विनाशाय राज्ञः स पिशिताशनः
जग्राह च महाशक्तिं गिरीणाम् अपि दारणीम्
sa tairviddhaḥ sravanraktaṃ prabhinna iva kuñjaraḥ
dadhre matiṃ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥ
jagrāha ca mahāśaktiṃ girīṇām api dāraṇīm
- 5
संप्रदीप्तां महोल्काभाम् अशनीं मघवान् इव
समुद्यच्छन्महाबाहुर्जिघांसुस्तनयं तव
saṃpradīptāṃ maholkābhām aśanīṃ maghavān iva
samudyacchanmahābāhurjighāṃsustanayaṃ tava
- 6
ताम् उद्यताम् अभिप्रेक्ष्य वङ्गानाम् अधिपस्त्वरन्
कुञ्जरं गिरिसंकाशं राक्षसं प्रत्यचोदयत्
tām udyatām abhiprekṣya vaṅgānām adhipastvaran
kuñjaraṃ girisaṃkāśaṃ rākṣasaṃ pratyacodayat
- 7
स नागप्रवरेणाजौ बलिना शीघ्रगामिना
यतो दुर्योधनरथस्तं मार्गं प्रत्यपद्यत
रथं च वारयामास कुञ्जरेण सुतस्य ते
sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāminā
yato duryodhanarathastaṃ mārgaṃ pratyapadyata
rathaṃ ca vārayāmāsa kuñjareṇa sutasya te
- 8
मार्गम् आवारितं दृष्ट्वा राज्ञा वङ्गेन धीमता
घटोत्कचो महाराज क्रोधसंरक्तलोचनः
उद्यतां तां महाशक्तिं तस्मिंश्चिक्षेप वारणे
mārgam āvāritaṃ dṛṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatā
ghaṭotkaco mahārāja krodhasaṃraktalocanaḥ
udyatāṃ tāṃ mahāśaktiṃ tasmiṃścikṣepa vāraṇe
- 9
स तयाभिहतो राजंस्तेन बाहुविमुक्तया
संजातरुधिरोत्पीडः पपात च ममार च
sa tayābhihato rājaṃstena bāhuvimuktayā
saṃjātarudhirotpīḍaḥ papāta ca mamāra ca
- 10
पतत्यथ गजे चापि वङ्गानाम् ईश्वरो बली
जवेन समभिद्रुत्य जगाम धरणीतलम्
patatyatha gaje cāpi vaṅgānām īśvaro balī
javena samabhidrutya jagāma dharaṇītalam
- 11
दुर्योधनो ऽपि सम्प्रेक्ष्य पातितं वरवारणम्
प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा जगाम परमां व्यथाम्
duryodhano 'pi samprekṣya pātitaṃ varavāraṇam
prabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā jagāma paramāṃ vyathām
- 12
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य आत्मनश्चाभिमानिताम्
प्राप्ते ऽपक्रमणे राजा तस्थौ गिरिर् इवाचलः
kṣatradharmaṃ puraskṛtya ātmanaścābhimānitām
prāpte 'pakramaṇe rājā tasthau girir ivācalaḥ
- 13
संधाय च शितं बाणं कालाग्निसमतेजसम्
मुमोच परमक्रुद्धस्तस्मिन्घोरे निशाचरे
saṃdhāya ca śitaṃ bāṇaṃ kālāgnisamatejasam
mumoca paramakruddhastasminghore niśācare
- 14
तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य बाणम् इन्द्राशनिप्रभम्
लाघवाद्वञ्चयामास महाकायो घटोत्कचः
tam āpatantaṃ samprekṣya bāṇam indrāśaniprabham
lāghavādvañcayāmāsa mahākāyo ghaṭotkacaḥ
- 15
भूय एव ननादोग्रः क्रोधसंरक्तलोचनः
त्रासयन्सर्वभूतानि युगान्ते जलदो यथा
bhūya eva nanādograḥ krodhasaṃraktalocanaḥ
trāsayansarvabhūtāni yugānte jalado yathā
- 16
तं श्रुत्वा निनदं घोरं तस्य भीष्मस्य रक्षसः
आचार्यम् उपसंगम्य भीष्मः शांतनवो ऽब्रवीत्
taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tasya bhīṣmasya rakṣasaḥ
ācāryam upasaṃgamya bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt
- 17
यथैष निनदो घोरः श्रूयते राक्षसेरितः
हैडिम्बो युध्यते नूनं राज्ञा दुर्योधनेन ह
yathaiṣa ninado ghoraḥ śrūyate rākṣaseritaḥ
haiḍimbo yudhyate nūnaṃ rājñā duryodhanena ha
- 18
नैष शक्यो हि संग्रामे जेतुं भूतेन केनचित्
तत्र गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षत
naiṣa śakyo hi saṃgrāme jetuṃ bhūtena kenacit
tatra gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata
- 19
अभिद्रुतं महाभागं राक्षसेन दुरात्मना
एतद्धि परमं कृत्यं सर्वेषां नः परंतपाः
abhidrutaṃ mahābhāgaṃ rākṣasena durātmanā
etaddhi paramaṃ kṛtyaṃ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapāḥ
- 20
पितामहवचः श्रुत्वा त्वरमाणा महारथाः
उत्तमं जवम् आस्थाय प्रययुर्यत्र कौरवः
pitāmahavacaḥ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ
uttamaṃ javam āsthāya prayayuryatra kauravaḥ
- 21
द्रोणश्च सोमदत्तश्च बाह्लिकश्च जयद्रथः
कृपो भूरिश्रवाः शल्यश्चित्रसेनो विविंशतिः
droṇaśca somadattaśca bāhlikaśca jayadrathaḥ
kṛpo bhūriśravāḥ śalyaścitraseno viviṃśatiḥ
- 22
अश्वत्थामा विकर्णश्च आवन्त्यश्च बृहद्बलः
रथाश्चानेकसाहस्रा ये तेषाम् अनुयायिनः
अभिद्रुतं परीप्सन्तः पुत्रं दुर्योधनं तव
aśvatthāmā vikarṇaśca āvantyaśca bṛhadbalaḥ
rathāścānekasāhasrā ye teṣām anuyāyinaḥ
abhidrutaṃ parīpsantaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava
- 23
तद् अनीकम् अनाधृष्यं पालितं लोकसत्तमैः
आततायिनम् आयान्तं प्रेक्ष्य राक्षससत्तमः
नाकम्पत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतः
tad anīkam anādhṛṣyaṃ pālitaṃ lokasattamaiḥ
ātatāyinam āyāntaṃ prekṣya rākṣasasattamaḥ
nākampata mahābāhurmaināka iva parvataḥ
- 24
प्रगृह्य विपुलं चापं ज्ञातिभिः परिवारितः
शूलमुद्गरहस्तैश्च नानाप्रहरणैर् अपि
pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ
śūlamudgarahastaiśca nānāpraharaṇair api
- 25
ततः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
राक्षसानां च मुख्यस्य दुर्योधनबलस्य च
tataḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam
rākṣasānāṃ ca mukhyasya duryodhanabalasya ca
- 26
धनुषां कूजतां शब्दः सर्वतस्तुमुलो ऽभवत्
अश्रूयत महाराज वंशानां दह्यताम् इव
dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabdaḥ sarvatastumulo 'bhavat
aśrūyata mahārāja vaṃśānāṃ dahyatām iva
- 27
शस्त्राणां पात्यमानानां कवचेषु शरीरिणाम्
शब्दः समभवद्राजन्न् अद्रीणाम् इव दीर्यताम्
śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu śarīriṇām
śabdaḥ samabhavadrājann adrīṇām iva dīryatām
- 28
वीरबाहुविसृष्टानां तोमराणां विशां पते
रूपम् आसीद्वियत्स्थानां सर्पाणां सर्पताम् इव
vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ tomarāṇāṃ viśāṃ pate
rūpam āsīdviyatsthānāṃ sarpāṇāṃ sarpatām iva
- 29
ततः परमसंक्रुद्धो विस्फार्य सुमहद्धनुः
राक्षसेन्द्रो महाबाहुर्विनदन्भैरवं रवम्
tataḥ paramasaṃkruddho visphārya sumahaddhanuḥ
rākṣasendro mahābāhurvinadanbhairavaṃ ravam
- 30
आचार्यस्यार्धचन्द्रेण क्रुद्धश्चिछेद कार्मुकम्
सोमदत्तस्य भल्लेन ध्वजम् उन्मथ्य चानदत्
ācāryasyārdhacandreṇa kruddhaścicheda kārmukam
somadattasya bhallena dhvajam unmathya cānadat

