78 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततः पिता तव क्रुद्धो निशितैः सायकोत्तमैः
आजघान रणे पार्थान्सहसेनान्समन्ततः
saṃjaya uvāca
tataḥ pitā tava kruddho niśitaiḥ sāyakottamaiḥ
ājaghāna raṇe pārthānsahasenānsamantataḥ
- 2
भीमं द्वादशभिर्विद्ध्वा सात्यकिं नवभिः शरैः
नकुलं च त्रिभिर्बाणैः सहदेवं च सप्तभिः
bhīmaṃ dvādaśabhirviddhvā sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ
nakulaṃ ca tribhirbāṇaiḥ sahadevaṃ ca saptabhiḥ
- 3
युधिष्ठिरं द्वादशभिर्बाह्वोर् उरसि चार्पयत्
धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विननाद महाबलः
yudhiṣṭhiraṃ dvādaśabhirbāhvor urasi cārpayat
dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā vinanāda mahābalaḥ
- 4
तं द्वादशार्धैर्नकुलो माधवश्च त्रिभिः शरैः
धृष्टद्युम्नश्च सप्तत्या भीमसेनश्च पञ्चभिः
युधिष्ठिरो द्वादशभिः प्रत्यविध्यत्पितामहम्
taṃ dvādaśārdhairnakulo mādhavaśca tribhiḥ śaraiḥ
dhṛṣṭadyumnaśca saptatyā bhīmasenaśca pañcabhiḥ
yudhiṣṭhiro dvādaśabhiḥ pratyavidhyatpitāmaham
- 5
द्रोणस्तु सात्यकिं विद्ध्वा भीमसेनम् अविध्यत
एकैकं पञ्चभिर्बाणैर्यमदण्डोपमैः शितैः
droṇastu sātyakiṃ viddhvā bhīmasenam avidhyata
ekaikaṃ pañcabhirbāṇairyamadaṇḍopamaiḥ śitaiḥ
- 6
तौ च तं प्रत्यविध्येतां त्रिभिस्त्रिभिर् अजिह्मगैः
तोत्त्रैर् इव महानागं द्रोणं ब्राह्मणपुंगवम्
tau ca taṃ pratyavidhyetāṃ tribhistribhir ajihmagaiḥ
tottrair iva mahānāgaṃ droṇaṃ brāhmaṇapuṃgavam
- 7
सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयो ऽथ वसातयः
संग्रामे नाजहुर्भीष्मं वध्यमानाः शितैः शरैः
sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ
saṃgrāme nājahurbhīṣmaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ
- 8
तथैवान्ये वध्यमानाः पाण्डवेयैर्महात्मभिः
पाण्डवान् अभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः
तथैव पाण्डवा राजन्परिवव्रुः पितामहम्
tathaivānye vadhyamānāḥ pāṇḍaveyairmahātmabhiḥ
pāṇḍavān abhyavartanta vividhāyudhapāṇayaḥ
tathaiva pāṇḍavā rājanparivavruḥ pitāmaham
- 9
स समन्तात्परिवृतो रथौघैर् अपराजितः
गहने ऽग्निर् इवोत्सृष्टः प्रजज्वाल दहन्परान्
sa samantātparivṛto rathaughair aparājitaḥ
gahane 'gnir ivotsṛṣṭaḥ prajajvāla dahanparān
- 10
रथाग्न्यगारश्चापार्चिर् असिशक्तिगदेन्धनः
शरस्फुलिङ्गो भीष्माग्निर्ददाह क्षत्रियर्षभान्
rathāgnyagāraścāpārcir asiśaktigadendhanaḥ
śarasphuliṅgo bhīṣmāgnirdadāha kṣatriyarṣabhān
- 11
सुवर्णपुङ्खैर् इषुभिर्गार्ध्रपक्षैः सुतेजनैः
कर्णिनालीकनाराचैश्छादयामास तद्बलम्
suvarṇapuṅkhair iṣubhirgārdhrapakṣaiḥ sutejanaiḥ
karṇinālīkanārācaiśchādayāmāsa tadbalam
- 12
अपातयद्ध्वजांश्चैव रथिनश्च शितैः शरैः
मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान्
apātayaddhvajāṃścaiva rathinaśca śitaiḥ śaraiḥ
muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān
- 13
निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजान् अश्वांश्च संयुगे
अकरोत्स महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः
nirmanuṣyānrathānrājangajān aśvāṃśca saṃyuge
akarotsa mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
- 14
तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितम् इवाशनेः
निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत
tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ
niśamya sarvabhūtāni samakampanta bhārata
- 15
अमोघा ह्यपतन्बाणाः पितुस्ते भरतर्षभ
नासज्जन्त तनुत्रेषु भीष्मचापच्युताः शराः
amoghā hyapatanbāṇāḥ pituste bharatarṣabha
nāsajjanta tanutreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ
- 16
हतवीरान्रथान्राजन्संयुक्ताञ्जवनैर्हयैः
अपश्याम महाराज ह्रियमाणान्रणाजिरे
hatavīrānrathānrājansaṃyuktāñjavanairhayaiḥ
apaśyāma mahārāja hriyamāṇānraṇājire
- 17
चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश
महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः
अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः
cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa
mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrāstanutyajaḥ
aparāvartinaḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ
- 18
संग्रामे भीष्मम् आसाद्य व्यादितास्यम् इवान्तकम्
निमग्नाः परलोकाय सवाजिरथकुञ्जराः
saṃgrāme bhīṣmam āsādya vyāditāsyam ivāntakam
nimagnāḥ paralokāya savājirathakuñjarāḥ
- 19
भग्नाक्षोपस्करान्कांश्चिद्भग्नचक्रांश्च सर्वशः
अपश्याम रथान्राजञ्शतशो ऽथ सहस्रशः
bhagnākṣopaskarānkāṃścidbhagnacakrāṃśca sarvaśaḥ
apaśyāma rathānrājañśataśo 'tha sahasraśaḥ
- 20
सवरूथै रथैर्भग्नै रथिभिश्च निपातितैः
शरैः सुकवचैश्छिन्नैः पट्टिशैश्च विशां पते
savarūthai rathairbhagnai rathibhiśca nipātitaiḥ
śaraiḥ sukavacaiśchinnaiḥ paṭṭiśaiśca viśāṃ pate
- 21
गदाभिर्मुसलैश्चैव निस्त्रिंशैश्च शिलीमुखैः
अनुकर्षैर् उपासङ्गैश्चक्रैर्भग्नैश्च मारिष
gadābhirmusalaiścaiva nistriṃśaiśca śilīmukhaiḥ
anukarṣair upāsaṅgaiścakrairbhagnaiśca māriṣa
- 22
बाहुभिः कार्मुकैः खड्गैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः
तलत्रैर् अङ्गुलित्रैश्च ध्वजैश्च विनिपातितैः
चापैश्च बहुधा छिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी
bāhubhiḥ kārmukaiḥ khaḍgaiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ
talatrair aṅgulitraiśca dhvajaiśca vinipātitaiḥ
cāpaiśca bahudhā chinnaiḥ samāstīryata medinī
- 23
हतारोहा गजा राजन्हयाश्च हतसादिनः
परिपेतुर्द्रुतं तत्र शतशो ऽथ सहस्रशः
hatārohā gajā rājanhayāśca hatasādinaḥ
paripeturdrutaṃ tatra śataśo 'tha sahasraśaḥ
- 24
यतमानाश्च ते वीरा द्रवमाणान्महारथान्
नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान्
yatamānāśca te vīrā dravamāṇānmahārathān
nāśaknuvanvārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitān
- 25
महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः
अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः
mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ
abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ
- 26
आविद्धरथनागाश्वं पतितध्वजकूबरम्
अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतम् अचेतनम्
āviddharathanāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram
anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtam acetanam
- 27
जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा
प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः
jaghānātra pitā putraṃ putraśca pitaraṃ tathā
priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ
- 28
विमुच्य कवचान् अन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः
प्रकीर्य केशान्धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत
vimucya kavacān anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ
prakīrya keśāndhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata
- 29
तद्गोकुलम् इवोद्भ्रान्तम् उद्भ्रान्तरथकुञ्जरम्
ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यम् आर्तस्वरं तदा
tadgokulam ivodbhrāntam udbhrāntarathakuñjaram
dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyam ārtasvaraṃ tadā
- 30
प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः
उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथम् उत्तमम्
prabhajyamānaṃ sainyaṃ tu dṛṣṭvā yādavanandanaḥ
uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya ratham uttamam

