51 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततो युधिष्ठिरो राजा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे
श्रुतायुषम् अभिप्रेक्ष्य चोदयामास वाजिनः
saṃjaya uvāca
tato yudhiṣṭhiro rājā madhyaṃ prāpte divākare
śrutāyuṣam abhiprekṣya codayāmāsa vājinaḥ
- 2
अभ्यधावत्ततो राजा श्रुतायुषम् अरिंदमम्
विनिघ्नन्सायकैस्तीक्ष्णैर्नवभिर्नतपर्वभिः
abhyadhāvattato rājā śrutāyuṣam ariṃdamam
vinighnansāyakaistīkṣṇairnavabhirnataparvabhiḥ
- 3
स संवार्य रणे राजा प्रेषितान्धर्मसूनुना
शरान्सप्त महेष्वासः कौन्तेयाय समर्पयत्
sa saṃvārya raṇe rājā preṣitāndharmasūnunā
śarānsapta maheṣvāsaḥ kaunteyāya samarpayat
- 4
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितम् आहवे
असून् इव विचिन्वन्तो देहे तस्य महात्मनः
te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave
asūn iva vicinvanto dehe tasya mahātmanaḥ
- 5
पाण्डवस्तु भृशं विद्धस्तेन राज्ञा महात्मना
रणे वराहकर्णेन राजानं हृदि विव्यधे
pāṇḍavastu bhṛśaṃ viddhastena rājñā mahātmanā
raṇe varāhakarṇena rājānaṃ hṛdi vivyadhe
- 6
अथापरेण भल्लेन केतुं तस्य महात्मनः
रथश्रेष्ठो रथात्तूर्णं भूमौ पार्थो न्यपातयत्
athāpareṇa bhallena ketuṃ tasya mahātmanaḥ
rathaśreṣṭho rathāttūrṇaṃ bhūmau pārtho nyapātayat
- 7
केतुं निपतितं दृष्ट्वा श्रुतायुः स तु पार्थिवः
पाण्डवं विशिखैस्तीक्ष्णै राजन्विव्याध सप्तभिः
ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā śrutāyuḥ sa tu pārthivaḥ
pāṇḍavaṃ viśikhaistīkṣṇai rājanvivyādha saptabhiḥ
- 8
ततः क्रोधात्प्रजज्वाल धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
यथा युगान्ते भूतानि धक्ष्यन्न् इव हुताशनः
tataḥ krodhātprajajvāla dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
yathā yugānte bhūtāni dhakṣyann iva hutāśanaḥ
- 9
क्रुद्धं तु पाण्डवं दृष्ट्वा देवगन्धर्वराक्षसाः
प्रविव्यथुर्महाराज व्याकुलं चाप्यभूज्जगत्
kruddhaṃ tu pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā devagandharvarākṣasāḥ
pravivyathurmahārāja vyākulaṃ cāpyabhūjjagat
- 10
सर्वेषां चैव भूतानाम् इदम् आसीन्मनोगतम्
त्रींल्लोकान् अद्य संक्रुद्धो नृपो ऽयं धक्ष्यतीति वै
sarveṣāṃ caiva bhūtānām idam āsīnmanogatam
trīṃllokān adya saṃkruddho nṛpo 'yaṃ dhakṣyatīti vai
- 11
ऋषयश्चैव देवाश्च चक्रुः स्वस्त्ययनं महत्
लोकानां नृप शान्त्यर्थं क्रोधिते पाण्डवे तदा
ṛṣayaścaiva devāśca cakruḥ svastyayanaṃ mahat
lokānāṃ nṛpa śāntyarthaṃ krodhite pāṇḍave tadā
- 12
स च क्रोधसमाविष्टः सृक्किणी परिलेलिहन्
दधारात्मवपुर्घोरं युगान्तादित्यसंनिभम्
sa ca krodhasamāviṣṭaḥ sṛkkiṇī parilelihan
dadhārātmavapurghoraṃ yugāntādityasaṃnibham
- 13
ततः सर्वाणि सैन्यानि तावकानि विशां पते
निराशान्यभवंस्तत्र जीवितं प्रति भारत
tataḥ sarvāṇi sainyāni tāvakāni viśāṃ pate
nirāśānyabhavaṃstatra jīvitaṃ prati bhārata
- 14
स तु धैर्येण तं कोपं संनिवार्य महायशाः
श्रुतायुषः प्रचिछेद मुष्टिदेशे महद्धनुः
sa tu dhairyeṇa taṃ kopaṃ saṃnivārya mahāyaśāḥ
śrutāyuṣaḥ pracicheda muṣṭideśe mahaddhanuḥ
- 15
अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचेन स्तनान्तरे
निर्बिभेद रणे राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः
athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācena stanāntare
nirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ
- 16
सत्वरं चरणे राजंस्तस्य वाहान्महात्मनः
निजघान शरैः क्षिप्रं सूतं च सुमहाबलः
satvaraṃ caraṇe rājaṃstasya vāhānmahātmanaḥ
nijaghāna śaraiḥ kṣipraṃ sūtaṃ ca sumahābalaḥ
- 17
हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दृष्ट्वा राज्ञस्तु पौरुषम्
विप्रदुद्राव वेगेन श्रुतायुः समरे तदा
hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dṛṣṭvā rājñastu pauruṣam
vipradudrāva vegena śrutāyuḥ samare tadā
- 18
तस्मिञ्जिते महेष्वासे धर्मपुत्रेण संयुगे
दुर्योधनबलं राजन्सर्वम् आसीत्पराङ्मुखम्
tasmiñjite maheṣvāse dharmaputreṇa saṃyuge
duryodhanabalaṃ rājansarvam āsītparāṅmukham
- 19
एतत्कृत्वा महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
व्यात्ताननो यथा कालस्तव सैन्यं जघान ह
etatkṛtvā mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
vyāttānano yathā kālastava sainyaṃ jaghāna ha
- 20
चेकितानस्तु वार्ष्णेयो गौतमं रथिनां वरम्
प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां छादयामास सायकैः
cekitānastu vārṣṇeyo gautamaṃ rathināṃ varam
prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ chādayāmāsa sāyakaiḥ
- 21
संनिवार्य शरांस्तांस्तु कृपः शारद्वतो युधि
चेकितानं रणे यत्तं राजन्विव्याध पत्रिभिः
saṃnivārya śarāṃstāṃstu kṛpaḥ śāradvato yudhi
cekitānaṃ raṇe yattaṃ rājanvivyādha patribhiḥ
- 22
अथापरेण भल्लेन धनुश्चिछेद मारिष
सारथिं चास्य समरे क्षिप्रहस्तो न्यपातयत्
हयांश्चास्यावधीद्राजन्न् उभौ च पार्ष्णिसारथी
athāpareṇa bhallena dhanuścicheda māriṣa
sārathiṃ cāsya samare kṣiprahasto nyapātayat
hayāṃścāsyāvadhīdrājann ubhau ca pārṣṇisārathī
- 23
सो ऽवप्लुत्य रथात्तूर्णं गदां जग्राह सात्वतः
स तया वीरघातिन्या गदया गदिनां वरः
गौतमस्य हयान्हत्वा सारथिं च न्यपातयत्
so 'vaplutya rathāttūrṇaṃ gadāṃ jagrāha sātvataḥ
sa tayā vīraghātinyā gadayā gadināṃ varaḥ
gautamasya hayānhatvā sārathiṃ ca nyapātayat
- 24
भूमिष्ठो गौतमस्तस्य शरांश्चिक्षेप षोडश
ते शराः सात्वतं भित्त्वा प्राविशन्त धरातलम्
bhūmiṣṭho gautamastasya śarāṃścikṣepa ṣoḍaśa
te śarāḥ sātvataṃ bhittvā prāviśanta dharātalam
- 25
चेकितानस्ततः क्रुद्धः पुनश्चिक्षेप तां गदाम्
गौतमस्य वधाकाङ्क्षी वृत्रस्येव पुरंदरः
cekitānastataḥ kruddhaḥ punaścikṣepa tāṃ gadām
gautamasya vadhākāṅkṣī vṛtrasyeva puraṃdaraḥ
- 26
ताम् आपतन्तीं विमलाम् अश्मगर्भां महागदाम्
शरैर् अनेकसाहस्रैर्वारयामास गौतमः
tām āpatantīṃ vimalām aśmagarbhāṃ mahāgadām
śarair anekasāhasrairvārayāmāsa gautamaḥ
- 27
चेकितानस्ततः खड्गं कोशाद् उद्धृत्य भारत
लाघवं परम् आस्थाय गौतमं समुपाद्रवत्
cekitānastataḥ khaḍgaṃ kośād uddhṛtya bhārata
lāghavaṃ param āsthāya gautamaṃ samupādravat
- 28
गौतमो ऽपि धनुस्त्यक्त्वा प्रगृह्यासिं सुसंशितम्
वेगेन महता राजंश्चेकितानम् उपाद्रवत्
gautamo 'pi dhanustyaktvā pragṛhyāsiṃ susaṃśitam
vegena mahatā rājaṃścekitānam upādravat
- 29
तावुभौ बलसम्पन्नौ निस्त्रिंशवरधारिणौ
निस्त्रिंशाभ्यां सुतीक्ष्णाभ्याम् अन्योन्यं संततक्षतुः
tāvubhau balasampannau nistriṃśavaradhāriṇau
nistriṃśābhyāṃ sutīkṣṇābhyām anyonyaṃ saṃtatakṣatuḥ
- 30
निस्त्रिंशवेगाभिहतौ ततस्तौ पुरुषर्षभौ
धरणीं समनुप्राप्तौ सर्वभूतनिषेविताम्
मूर्छयाभिपरीताङ्गौ व्यायामेन च मोहितौ
nistriṃśavegābhihatau tatastau puruṣarṣabhau
dharaṇīṃ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitām
mūrchayābhiparītāṅgau vyāyāmena ca mohitau

