34 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
कथं युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः
पार्थिवाश्च महाभागा नानादेशसमागताः
janamejaya uvāca
kathaṃ yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ
pārthivāśca mahābhāgā nānādeśasamāgatāḥ
- 2
वैशंपायन उवाच
यथा युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः
कुरुक्षेत्रे तपःक्षेत्रे शृणु तत्पृथिवीपते
vaiśaṃpāyana uvāca
yathā yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ
kurukṣetre tapaḥkṣetre śṛṇu tatpṛthivīpate
- 3
अवतीर्य कुरुक्षेत्रं पाण्डवाः सहसोमकाः
कौरवान् अभ्यवर्तन्त जिगीषन्तो महाबलाः
avatīrya kurukṣetraṃ pāṇḍavāḥ sahasomakāḥ
kauravān abhyavartanta jigīṣanto mahābalāḥ
- 4
वेदाध्ययनसम्पन्नाः सर्वे युद्धाभिनन्दिनः
आशंसन्तो जयं युद्धे वधं वाभिमुखा रणे
vedādhyayanasampannāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ
āśaṃsanto jayaṃ yuddhe vadhaṃ vābhimukhā raṇe
- 5
अभियाय च दुर्धर्षां धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम्
प्राङ्मुखाः पश्चिमे भागे न्यविशन्त ससैनिकाः
abhiyāya ca durdharṣāṃ dhārtarāṣṭrasya vāhinīm
prāṅmukhāḥ paścime bhāge nyaviśanta sasainikāḥ
- 6
समन्तपञ्चकाद्बाह्यं शिबिराणि सहस्रशः
कारयामास विधिवत्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
samantapañcakādbāhyaṃ śibirāṇi sahasraśaḥ
kārayāmāsa vidhivatkuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
- 7
शून्येव पृथिवी सर्वा बालवृद्धावशेषिता
निरश्वपुरुषा चासीद्रथकुञ्जरवर्जिता
śūnyeva pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā
niraśvapuruṣā cāsīdrathakuñjaravarjitā
- 8
यावत्तपति सूर्यो हि जम्बूद्वीपस्य मण्डलम्
तावद् एव समावृत्तं बलं पार्थिवसत्तम
yāvattapati sūryo hi jambūdvīpasya maṇḍalam
tāvad eva samāvṛttaṃ balaṃ pārthivasattama
- 9
एकस्थाः सर्ववर्णास्ते मण्डलं बहुयोजनम्
पर्याक्रामन्त देशांश्च नदीः शैलान्वनानि च
ekasthāḥ sarvavarṇāste maṇḍalaṃ bahuyojanam
paryākrāmanta deśāṃśca nadīḥ śailānvanāni ca
- 10
तेषां युधिष्ठिरो राजा सर्वेषां पुरुषर्षभ
आदिदेश सवाहानां भक्ष्यभोज्यम् अनुत्तमम्
teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā sarveṣāṃ puruṣarṣabha
ādideśa savāhānāṃ bhakṣyabhojyam anuttamam
- 11
संज्ञाश्च विविधास्तास्तास्तेषां चक्रे युधिष्ठिरः
एवंवादी वेदितव्यः पाण्डवेयो ऽयम् इत्युत
saṃjñāśca vividhāstāstāsteṣāṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ
evaṃvādī veditavyaḥ pāṇḍaveyo 'yam ityuta
- 12
अभिज्ञानानि सर्वेषां संज्ञाश्चाभरणानि च
योजयामास कौरव्यो युद्धकाल उपस्थिते
abhijñānāni sarveṣāṃ saṃjñāścābharaṇāni ca
yojayāmāsa kauravyo yuddhakāla upasthite
- 13
दृष्ट्वा ध्वजाग्रं पार्थानां धार्तराष्ट्रो महामनाः
सह सर्वैर्महीपालैः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान्
dṛṣṭvā dhvajāgraṃ pārthānāṃ dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ
saha sarvairmahīpālaiḥ pratyavyūhata pāṇḍavān
- 14
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि
मध्ये नागसहस्रस्य भ्रातृभिः परिवारितम्
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani
madhye nāgasahasrasya bhrātṛbhiḥ parivāritam
- 15
दृष्ट्वा दुर्योधनं हृष्टाः सर्वे पाण्डवसैनिकाः
दध्मुः सर्वे महाशङ्खान्भेरीर्जघ्नुः सहस्रशः
dṛṣṭvā duryodhanaṃ hṛṣṭāḥ sarve pāṇḍavasainikāḥ
dadhmuḥ sarve mahāśaṅkhānbherīrjaghnuḥ sahasraśaḥ
- 16
ततः प्रहृष्टां स्वां सेनाम् अभिवीक्ष्याथ पाण्डवाः
बभूवुर्हृष्टमनसो वासुदेवश्च वीर्यवान्
tataḥ prahṛṣṭāṃ svāṃ senām abhivīkṣyātha pāṇḍavāḥ
babhūvurhṛṣṭamanaso vāsudevaśca vīryavān
- 17
ततो योधान्हर्षयन्तौ वासुदेवधनंजयौ
दध्मतुः पुरुषव्याघ्रौ दिव्यौ शङ्खौ रथे स्थितौ
tato yodhānharṣayantau vāsudevadhanaṃjayau
dadhmatuḥ puruṣavyāghrau divyau śaṅkhau rathe sthitau
- 18
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं देवदत्तस्य चोभयोः
श्रुत्वा सवाहना योधाः शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः
pāñcajanyasya nirghoṣaṃ devadattasya cobhayoḥ
śrutvā savāhanā yodhāḥ śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ
- 19
यथा सिंहस्य नदतः स्वनं श्रुत्वेतरे मृगाः
त्रसेयुस्तद्वद् एवासीद्धार्तराष्ट्रबलं तदा
yathā siṃhasya nadataḥ svanaṃ śrutvetare mṛgāḥ
traseyustadvad evāsīddhārtarāṣṭrabalaṃ tadā
- 20
उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन
अन्तर्धीयत चादित्यः सैन्येन रजसावृतः
udatiṣṭhadrajo bhaumaṃ na prājñāyata kiṃcana
antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ
- 21
ववर्ष चात्र पर्जन्यो मांसशोणितवृष्टिमान्
व्युक्षन्सर्वाण्यनीकानि तद् अद्भुतम् इवाभवत्
vavarṣa cātra parjanyo māṃsaśoṇitavṛṣṭimān
vyukṣansarvāṇyanīkāni tad adbhutam ivābhavat
- 22
वायुस्ततः प्रादुरभून्नीचैः शर्करकर्षणः
विनिघ्नंस्तान्यनीकानि विधमंश्चैव तद्रजः
vāyustataḥ prādurabhūnnīcaiḥ śarkarakarṣaṇaḥ
vinighnaṃstānyanīkāni vidhamaṃścaiva tadrajaḥ
- 23
उभे सेने तदा राजन्युद्धाय मुदिते भृशम्
कुरुक्षेत्रे स्थिते यत्ते सागरक्षुभितोपमे
ubhe sene tadā rājanyuddhāya mudite bhṛśam
kurukṣetre sthite yatte sāgarakṣubhitopame
- 24
तयोस्तु सेनयोर् आसीद् अद्भुतः स समागमः
युगान्ते समनुप्राप्ते द्वयोः सागरयोर् इव
tayostu senayor āsīd adbhutaḥ sa samāgamaḥ
yugānte samanuprāpte dvayoḥ sāgarayor iva
- 25
शून्यासीत्पृथिवी सर्वा बालवृद्धावशेषिता
तेन सेनासमूहेन समानीतेन कौरवैः
śūnyāsītpṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā
tena senāsamūhena samānītena kauravaiḥ
- 26
ततस्ते समयं चक्रुः कुरुपाण्डवसोमकाः
धर्मांश्च स्थापयामासुर्युद्धानां भरतर्षभ
tataste samayaṃ cakruḥ kurupāṇḍavasomakāḥ
dharmāṃśca sthāpayāmāsuryuddhānāṃ bharatarṣabha
- 27
निवृत्ते चैव नो युद्धे प्रीतिश्च स्यात्परस्परम्
यथापुरं यथायोगं न च स्याच्छलनं पुनः
nivṛtte caiva no yuddhe prītiśca syātparasparam
yathāpuraṃ yathāyogaṃ na ca syācchalanaṃ punaḥ
- 28
वाचा युद्धे प्रवृत्ते नो वाचैव प्रतियोधनम्
निष्क्रान्तः पृतनामध्यान्न हन्तव्यः कथंचन
vācā yuddhe pravṛtte no vācaiva pratiyodhanam
niṣkrāntaḥ pṛtanāmadhyānna hantavyaḥ kathaṃcana
- 29
रथी च रथिना योध्यो गजेन गजधूर्गतः
अश्वेनाश्वी पदातिश्च पदातेनैव भारत
rathī ca rathinā yodhyo gajena gajadhūrgataḥ
aśvenāśvī padātiśca padātenaiva bhārata
- 30
यथायोगं यथावीर्यं यथोत्साहं यथावयः
समाभाष्य प्रहर्तव्यं न विश्वस्ते न विह्वले
yathāyogaṃ yathāvīryaṃ yathotsāhaṃ yathāvayaḥ
samābhāṣya prahartavyaṃ na viśvaste na vihvale

