53 shlokas
- 1
संजय उवाच
प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रातर् उत्थाय वै नृपः
राज्ञः समाज्ञापयत सेनां योजयतेति ह
अद्य भीष्मो रणे क्रुद्धो निहनिष्यति सोमकान्
saṃjaya uvāca
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ prātar utthāya vai nṛpaḥ
rājñaḥ samājñāpayata senāṃ yojayateti ha
adya bhīṣmo raṇe kruddho nihaniṣyati somakān
- 2
दुर्योधनस्य तच्छ्रुत्वा रात्रौ विलपितं बहु
मन्यमानः स तं राजन्प्रत्यादेशम् इवात्मनः
duryodhanasya tacchrutvā rātrau vilapitaṃ bahu
manyamānaḥ sa taṃ rājanpratyādeśam ivātmanaḥ
- 3
निर्वेदं परमं गत्वा विनिन्द्य परवाच्यताम्
दीर्घं दध्यौ शांतनवो योद्धुकामो ऽर्जुनं रणे
nirvedaṃ paramaṃ gatvā vinindya paravācyatām
dīrghaṃ dadhyau śāṃtanavo yoddhukāmo 'rjunaṃ raṇe
- 4
इङ्गितेन तु तज्ज्ञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तितम्
दुर्योधनो महाराज दुःशासनम् अचोदयत्
iṅgitena tu tajjñātvā gāṅgeyena vicintitam
duryodhano mahārāja duḥśāsanam acodayat
- 5
दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः
द्वात्रिंशत्त्वम् अनीकानि सर्वाण्येवाभिचोदय
duḥśāsana rathāstūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ
dvātriṃśattvam anīkāni sarvāṇyevābhicodaya
- 6
इदं हि समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम्
पाण्डवानां ससैन्यानां वधो राज्यस्य चागमः
idaṃ hi samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitam
pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ vadho rājyasya cāgamaḥ
- 7
तत्र कार्यम् अहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम्
स नो गुप्तः सुखाय स्याद्धन्यात्पार्थांश्च संयुगे
tatra kāryam ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam
sa no guptaḥ sukhāya syāddhanyātpārthāṃśca saṃyuge
- 8
अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम्
स्त्रीपूर्वको ह्यसौ जातस्तस्माद्वर्ज्यो रणे मया
abravīcca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam
strīpūrvako hyasau jātastasmādvarjyo raṇe mayā
- 9
लोकस्तद्वेद यद् अहं पितुः प्रियचिकीर्षया
राज्यं स्फीतं महाबाहो स्त्रियश्च त्यक्तवान्पुरा
lokastadveda yad ahaṃ pituḥ priyacikīrṣayā
rājyaṃ sphītaṃ mahābāho striyaśca tyaktavānpurā
- 10
नैव चाहं स्त्रियं जातु न स्त्रीपूर्वं कथंचन
हन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यम् एतद्ब्रवीमि ते
naiva cāhaṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kathaṃcana
hanyāṃ yudhi naraśreṣṭha satyam etadbravīmi te
- 11
अयं स्त्रीपूर्वको राजञ्शिखण्डी यदि ते श्रुतः
उद्योगे कथितं यत्तत्तथा जाता शिखण्डिनी
ayaṃ strīpūrvako rājañśikhaṇḍī yadi te śrutaḥ
udyoge kathitaṃ yattattathā jātā śikhaṇḍinī
- 12
कन्या भूत्वा पुमाञ्जातः स च योत्स्यति भारत
तस्याहं प्रमुखे बाणान्न मुञ्चेयं कथंचन
kanyā bhūtvā pumāñjātaḥ sa ca yotsyati bhārata
tasyāhaṃ pramukhe bāṇānna muñceyaṃ kathaṃcana
- 13
युद्धे तु क्षत्रियांस्तात पाण्डवानां जयैषिणः
सर्वान् अन्यान्हनिष्यामि सम्प्राप्तान्बाणगोचरान्
yuddhe tu kṣatriyāṃstāta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇaḥ
sarvān anyānhaniṣyāmi samprāptānbāṇagocarān
- 14
एवं मां भरतश्रेष्ठो गाङ्गेयः प्राह शास्त्रवित्
तत्र सर्वात्मना मन्ये भीष्मस्यैवाभिपालनम्
evaṃ māṃ bharataśreṣṭho gāṅgeyaḥ prāha śāstravit
tatra sarvātmanā manye bhīṣmasyaivābhipālanam
- 15
अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महावने
मा वृकेणेव शार्दूलं घातयेम शिखण्डिना
arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyātsiṃhaṃ mahāvane
mā vṛkeṇeva śārdūlaṃ ghātayema śikhaṇḍinā
- 16
मातुलः शकुनिः शल्यः कृपो द्रोणो विविंशतिः
यत्ता रक्षन्तु गाङ्गेयं तस्मिन्गुप्ते ध्रुवो जयः
mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kṛpo droṇo viviṃśatiḥ
yattā rakṣantu gāṅgeyaṃ tasmingupte dhruvo jayaḥ
- 17
एतच्छ्रुत्वा तु राजानो दुर्योधनवचस्तदा
सर्वतो रथवंशेन गाङ्गेयं पर्यवारयन्
etacchrutvā tu rājāno duryodhanavacastadā
sarvato rathavaṃśena gāṅgeyaṃ paryavārayan
- 18
पुत्राश्च तव गाङ्गेयं परिवार्य ययुर्मुदा
कम्पयन्तो भुवं द्यां च क्षोभयन्तश्च पाण्डवान्
putrāśca tava gāṅgeyaṃ parivārya yayurmudā
kampayanto bhuvaṃ dyāṃ ca kṣobhayantaśca pāṇḍavān
- 19
तै रथैश्च सुसंयुक्तैर्दन्तिभिश्च महारथाः
परिवार्य रणे भीष्मं दंशिताः समवस्थिताः
tai rathaiśca susaṃyuktairdantibhiśca mahārathāḥ
parivārya raṇe bhīṣmaṃ daṃśitāḥ samavasthitāḥ
- 20
यथा देवासुरे युद्धे त्रिदशा वज्रधारिणम्
सर्वे ते स्म व्यतिष्ठन्त रक्षन्तस्तं महारथम्
yathā devāsure yuddhe tridaśā vajradhāriṇam
sarve te sma vyatiṣṭhanta rakṣantastaṃ mahāratham
- 21
ततो दुर्योधनो राजा पुनर्भ्रातरम् अब्रवीत्
सव्यं चक्रं युधामन्युर् उत्तमौजाश्च दक्षिणम्
गोप्ताराव् अर्जुनस्यैतावर्जुनो ऽपि शिखण्डिनः
tato duryodhano rājā punarbhrātaram abravīt
savyaṃ cakraṃ yudhāmanyur uttamaujāśca dakṣiṇam
goptārāv arjunasyaitāvarjuno 'pi śikhaṇḍinaḥ
- 22
स रक्ष्यमाणः पार्थेन तथास्माभिर्विवर्जितः
यथा भीष्मं न नो हन्याद्दुःशासन तथा कुरु
sa rakṣyamāṇaḥ pārthena tathāsmābhirvivarjitaḥ
yathā bhīṣmaṃ na no hanyādduḥśāsana tathā kuru
- 23
भ्रातुस्तद्वचनं श्रुत्वा पुत्रो दुःशासनस्तव
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सेनया सह
bhrātustadvacanaṃ śrutvā putro duḥśāsanastava
bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau senayā saha
- 24
भीष्मं तु रथवंशेन दृष्ट्वा तम् अभिसंवृतम्
अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठो धृष्टद्युम्नम् उवाच ह
bhīṣmaṃ tu rathavaṃśena dṛṣṭvā tam abhisaṃvṛtam
arjuno rathināṃ śreṣṭho dhṛṣṭadyumnam uvāca ha
- 25
शिखण्डिनं नरव्याघ्र भीष्मस्य प्रमुखे ऽनघ
स्थापयस्वाद्य पाञ्चाल्य तस्य गोप्ताहम् अप्युत
śikhaṇḍinaṃ naravyāghra bhīṣmasya pramukhe 'nagha
sthāpayasvādya pāñcālya tasya goptāham apyuta
- 26
ततः शांतनवो भीष्मो निर्ययौ सेनया सह
व्यूहं चाव्यूहत महत्सर्वतोभद्रम् आहवे
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo niryayau senayā saha
vyūhaṃ cāvyūhata mahatsarvatobhadram āhave
- 27
कृपश्च कृतवर्मा च शैब्यश्चैव महारथः
शकुनिः सैन्धवश्चैव काम्बोजश्च सुदक्षिणः
kṛpaśca kṛtavarmā ca śaibyaścaiva mahārathaḥ
śakuniḥ saindhavaścaiva kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ
- 28
भीष्मेण सहिताः सर्वे पुत्रैश्च तव भारत
अग्रतः सर्वसैन्यानां व्यूहस्य प्रमुखे स्थिताः
bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiśca tava bhārata
agrataḥ sarvasainyānāṃ vyūhasya pramukhe sthitāḥ
- 29
द्रोणो भूरिश्रवाः शल्यो भगदत्तश्च मारिष
दक्षिणं पक्षम् आश्रित्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः
droṇo bhūriśravāḥ śalyo bhagadattaśca māriṣa
dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ
- 30
अश्वत्थामा सोमदत्त आवन्त्यौ च महारथौ
महत्या सेनया युक्ता वामं पक्षम् अपालयन्
aśvatthāmā somadatta āvantyau ca mahārathau
mahatyā senayā yuktā vāmaṃ pakṣam apālayan

