39 shlokas
- 1
संजय उवाच
परिणाम्य निशां तां तु सुखसुप्ता जनेश्वराः
कुरवः पाण्डवाश्चैव पुनर्युद्धाय निर्ययुः
saṃjaya uvāca
pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu sukhasuptā janeśvarāḥ
kuravaḥ pāṇḍavāścaiva punaryuddhāya niryayuḥ
- 2
ततः शब्दो महान् आसीत्सेनयोर् उभयोर् अपि
निर्गच्छमानयोः संख्ये सागरप्रतिमो महान्
tataḥ śabdo mahān āsītsenayor ubhayor api
nirgacchamānayoḥ saṃkhye sāgarapratimo mahān
- 3
ततो दुर्योधनो राजा चित्रसेनो विविंशतिः
भीष्मश्च रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजश्च वै द्विजः
tato duryodhano rājā citraseno viviṃśatiḥ
bhīṣmaśca rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaśca vai dvijaḥ
- 4
एकीभूताः सुसंयत्ताः कौरवाणां महाचमूः
व्यूहाय विदधू राजन्पाण्डवान्प्रति दंशिताः
ekībhūtāḥ susaṃyattāḥ kauravāṇāṃ mahācamūḥ
vyūhāya vidadhū rājanpāṇḍavānprati daṃśitāḥ
- 5
भीष्मः कृत्वा महाव्यूहं पिता तव विशां पते
सागरप्रतिमं घोरं वाहनोर्मितरङ्गिणम्
bhīṣmaḥ kṛtvā mahāvyūhaṃ pitā tava viśāṃ pate
sāgarapratimaṃ ghoraṃ vāhanormitaraṅgiṇam
- 6
अग्रतः सर्वसैन्यानां भीष्मः शांतनवो ययौ
मालवैर्दाक्षिणात्यैश्च आवन्त्यैश्च समन्वितः
agrataḥ sarvasainyānāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yayau
mālavairdākṣiṇātyaiśca āvantyaiśca samanvitaḥ
- 7
ततो ऽनन्तरम् एवासीद्भारद्वाजः प्रतापवान्
पुलिन्दैः पारदैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः
tato 'nantaram evāsīdbhāradvājaḥ pratāpavān
pulindaiḥ pāradaiścaiva tathā kṣudrakamālavaiḥ
- 8
द्रोणाद् अनन्तरं यत्तो भगदत्तः प्रतापवान्
मागधैश्च कलिङ्गैश्च पिशाचैश्च विशां पते
droṇād anantaraṃ yatto bhagadattaḥ pratāpavān
māgadhaiśca kaliṅgaiśca piśācaiśca viśāṃ pate
- 9
प्राग्ज्योतिषाद् अनु नृपः कौसल्यो ऽथ बृहद्बलः
मेकलैस्त्रैपुरैश्चैव चिच्छिलैश्च समन्वितः
prāgjyotiṣād anu nṛpaḥ kausalyo 'tha bṛhadbalaḥ
mekalaistraipuraiścaiva cicchilaiśca samanvitaḥ
- 10
बृहद्बलात्ततः शूरस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः
काम्बोजैर्बहुभिः सार्धं यवनैश्च सहस्रशः
bṛhadbalāttataḥ śūrastrigartaḥ prasthalādhipaḥ
kāmbojairbahubhiḥ sārdhaṃ yavanaiśca sahasraśaḥ
- 11
द्रौणिस्तु रभसः शूरस्त्रिगर्ताद् अनु भारत
प्रययौ सिंहनादेन नादयानो धरातलम्
drauṇistu rabhasaḥ śūrastrigartād anu bhārata
prayayau siṃhanādena nādayāno dharātalam
- 12
तथा सर्वेण सैन्येन राजा दुर्योधनस्तदा
द्रौणेर् अनन्तरं प्रायात्सोदर्यैः परिवारितः
tathā sarveṇa sainyena rājā duryodhanastadā
drauṇer anantaraṃ prāyātsodaryaiḥ parivāritaḥ
- 13
दुर्योधनाद् अनु कृपस्ततः शारद्वतो ययौ
एवम् एष महाव्यूहः प्रययौ सागरोपमः
duryodhanād anu kṛpastataḥ śāradvato yayau
evam eṣa mahāvyūhaḥ prayayau sāgaropamaḥ
- 14
रेजुस्तत्र पताकाश्च श्वेतच्छत्राणि चाभिभो
अङ्गदान्यथ चित्राणि महार्हाणि धनूंषि च
rejustatra patākāśca śvetacchatrāṇi cābhibho
aṅgadānyatha citrāṇi mahārhāṇi dhanūṃṣi ca
- 15
तं तु दृष्ट्वा महाव्यूहं तावकानां महारथः
युधिष्ठिरो ऽब्रवीत्तूर्णं पार्षतं पृतनापतिम्
taṃ tu dṛṣṭvā mahāvyūhaṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ
yudhiṣṭhiro 'bravīttūrṇaṃ pārṣataṃ pṛtanāpatim
- 16
पश्य व्यूहं महेष्वास निर्मितं सागरोपमम्
प्रतिव्यूहं त्वम् अपि हि कुरु पार्षत माचिरम्
paśya vyūhaṃ maheṣvāsa nirmitaṃ sāgaropamam
prativyūhaṃ tvam api hi kuru pārṣata māciram
- 17
ततः स पार्षतः शूरो व्यूहं चक्रे सुदारुणम्
शृङ्गाटकं महाराज परव्यूहविनाशनम्
tataḥ sa pārṣataḥ śūro vyūhaṃ cakre sudāruṇam
śṛṅgāṭakaṃ mahārāja paravyūhavināśanam
- 18
शृङ्गेभ्यो भीमसेनश्च सात्यकिश्च महारथः
रथैर् अनेकसाहस्रैस्तथा हयपदातिभिः
śṛṅgebhyo bhīmasenaśca sātyakiśca mahārathaḥ
rathair anekasāhasraistathā hayapadātibhiḥ
- 19
नाभ्याम् अभून्नरश्रेष्ठः श्वेताश्वो वानरध्वजः
मध्ये युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
nābhyām abhūnnaraśreṣṭhaḥ śvetāśvo vānaradhvajaḥ
madhye yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau
- 20
अथेतरे महेष्वासाः सहसैन्या नराधिपाः
व्यूहं तं पूरयामासुर्व्यूहशास्त्रविशारदाः
athetare maheṣvāsāḥ sahasainyā narādhipāḥ
vyūhaṃ taṃ pūrayāmāsurvyūhaśāstraviśāradāḥ
- 21
अभिमन्युस्ततः पश्चाद्विराटश्च महारथः
द्रौपदेयाश्च संहृष्टा राक्षसश्च घटोत्कचः
abhimanyustataḥ paścādvirāṭaśca mahārathaḥ
draupadeyāśca saṃhṛṣṭā rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ
- 22
एवम् एतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः
अतिष्ठन्समरे शूरा योद्धुकामा जयैषिणः
evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ
atiṣṭhansamare śūrā yoddhukāmā jayaiṣiṇaḥ
- 23
भेरीशब्दाश्च तुमुला विमिश्राः शङ्खनिस्वनैः
क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैः सुभीमाः सर्वतोदिशम्
bherīśabdāśca tumulā vimiśrāḥ śaṅkhanisvanaiḥ
kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭaiḥ subhīmāḥ sarvatodiśam
- 24
ततः शूराः समासाद्य समरे ते परस्परम्
नेत्रैर् अनिमिषै राजन्न् अवैक्षन्त प्रकोपिताः
tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparam
netrair animiṣai rājann avaikṣanta prakopitāḥ
- 25
मनोभिस्ते मनुष्येन्द्र पूर्वं योधाः परस्परम्
युद्धाय समवर्तन्त समाहूयेतरेतरम्
manobhiste manuṣyendra pūrvaṃ yodhāḥ parasparam
yuddhāya samavartanta samāhūyetaretaram
- 26
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम्
तावकानां परेषां च निघ्नताम् इतरेतरम्
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatām itaretaram
- 27
नाराचा निशिताः संख्ये संपतन्ति स्म भारत
व्यात्तानना भयकरा उरगा इव संघशः
nārācā niśitāḥ saṃkhye saṃpatanti sma bhārata
vyāttānanā bhayakarā uragā iva saṃghaśaḥ
- 28
निष्पेतुर्विमलाः शक्त्यस्तैलधौताः सुतेजनाः
अम्बुदेभ्यो यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः
niṣpeturvimalāḥ śaktyastailadhautāḥ sutejanāḥ
ambudebhyo yathā rājanbhrājamānāḥ śatahradāḥ
- 29
गदाश्च विमलैः पट्टैः पिनद्धाः स्वर्णभूषिताः
पतन्त्यस्तत्र दृश्यन्ते गिरिशृङ्गोपमाः शुभाः
निस्त्रिंशाश्च व्यराजन्त विमलाम्बरसंनिभाः
gadāśca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ svarṇabhūṣitāḥ
patantyastatra dṛśyante giriśṛṅgopamāḥ śubhāḥ
nistriṃśāśca vyarājanta vimalāmbarasaṃnibhāḥ
- 30
आर्षभाणि च चर्माणि शतचन्द्राणि भारत
अशोभन्त रणे राजन्पतमानानि सर्वशः
ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhārata
aśobhanta raṇe rājanpatamānāni sarvaśaḥ

