30 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च
के पूर्वं प्राहरंस्तत्र कुरवः पाण्डवास्तथा
dhṛtarāṣṭra uvāca
evaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu māmakeṣvitareṣu ca
ke pūrvaṃ prāharaṃstatra kuravaḥ pāṇḍavāstathā
- 2
संजय उवाच
भ्रातृभिः सहितो राजन्पुत्रो दुर्योधनस्तव
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सह सेनया
saṃjaya uvāca
bhrātṛbhiḥ sahito rājanputro duryodhanastava
bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau saha senayā
- 3
तथैव पाण्डवाः सर्वे भीमसेनपुरोगमाः
भीष्मेण युद्धम् इच्छन्तः प्रययुर्हृष्टमानसाः
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve bhīmasenapurogamāḥ
bhīṣmeṇa yuddham icchantaḥ prayayurhṛṣṭamānasāḥ
- 4
क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः
भेरीमृदङ्गमुरजा हयकुञ्जरनिस्वनाः
kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ krakacā goviṣāṇikāḥ
bherīmṛdaṅgamurajā hayakuñjaranisvanāḥ
- 5
उभयोः सेनयो राजंस्ततस्ते ऽस्मान्समाद्रवन्
वयं प्रतिनदन्तश्च तदासीत्तुमुलं महत्
ubhayoḥ senayo rājaṃstataste 'smānsamādravan
vayaṃ pratinadantaśca tadāsīttumulaṃ mahat
- 6
महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये समागमे पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः
चकम्पिरे शङ्खमृदङ्गनिस्वनैः प्रकम्पितानीव वनानि वायुना
mahāntyanīkāni mahāsamucchraye samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ
cakampire śaṅkhamṛdaṅganisvanaiḥ prakampitānīva vanāni vāyunā
- 7
नरेन्द्रनागाश्वरथाकुलानाम् अभ्यायतीनाम् अशिवे मुहूर्ते
बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां वातोद्धुतानाम् इव सागराणाम्
narendranāgāśvarathākulānām abhyāyatīnām aśive muhūrte
babhūva ghoṣastumulaścamūnāṃ vātoddhutānām iva sāgarāṇām
- 8
तस्मिन्समुत्थिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे
भीमसेनो महाबाहुः प्राणदद्गोवृषो यथा
tasminsamutthite śabde tumule lomaharṣaṇe
bhīmaseno mahābāhuḥ prāṇadadgovṛṣo yathā
- 9
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं वारणानां च बृंहितम्
सिंहनादं च सैन्यानां भीमसेनरवो ऽभ्यभूत्
śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāraṇānāṃ ca bṛṃhitam
siṃhanādaṃ ca sainyānāṃ bhīmasenaravo 'bhyabhūt
- 10
हयानां हेषमाणानाम् अनीकेषु सहस्रशः
सर्वान् अभ्यभवच्छब्दान्भीमसेनस्य निस्वनः
hayānāṃ heṣamāṇānām anīkeṣu sahasraśaḥ
sarvān abhyabhavacchabdānbhīmasenasya nisvanaḥ
- 11
तं श्रुत्वा निनदं तस्य सैन्यास्तव वितत्रसुः
जीमूतस्येव नदतः शक्राशनिसमस्वनम्
taṃ śrutvā ninadaṃ tasya sainyāstava vitatrasuḥ
jīmūtasyeva nadataḥ śakrāśanisamasvanam
- 12
वाहनानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः
शब्देन तस्य वीरस्य सिंहस्येवेतरे मृगाः
vāhanāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ
śabdena tasya vīrasya siṃhasyevetare mṛgāḥ
- 13
दर्शयन्घोरम् आत्मानं महाभ्रम् इव नादयन्
विभीषयंस्तव सुतांस्तव सेनां समभ्ययात्
darśayanghoram ātmānaṃ mahābhram iva nādayan
vibhīṣayaṃstava sutāṃstava senāṃ samabhyayāt
- 14
तम् आयान्तं महेष्वासं सोदर्याः पर्यवारयन्
छादयन्तः शरव्रातैर्मेघा इव दिवाकरम्
tam āyāntaṃ maheṣvāsaṃ sodaryāḥ paryavārayan
chādayantaḥ śaravrātairmeghā iva divākaram
- 15
दुर्योधनश्च पुत्रस्ते दुर्मुखो दुःसहः शलः
दुःशासनश्चातिरथस्तथा दुर्मर्षणो नृप
duryodhanaśca putraste durmukho duḥsahaḥ śalaḥ
duḥśāsanaścātirathastathā durmarṣaṇo nṛpa
- 16
विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः
पुरुमित्रो जयो भोजः सौमदत्तिश्च वीर्यवान्
viviṃśatiścitraseno vikarṇaśca mahārathaḥ
purumitro jayo bhojaḥ saumadattiśca vīryavān
- 17
महाचापानि धुन्वन्तो जलदा इव विद्युतः
आददानाश्च नाराचान्निर्मुक्ताशीविषोपमान्
mahācāpāni dhunvanto jaladā iva vidyutaḥ
ādadānāśca nārācānnirmuktāśīviṣopamān
- 18
अथ तान्द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः
नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
atha tāndraupadīputrāḥ saubhadraśca mahārathaḥ
nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ
- 19
धार्तराष्ट्रान्प्रतिययुर् अर्दयन्तः शितैः शरैः
वज्रैर् इव महावेगैः शिखराणि धराभृताम्
dhārtarāṣṭrānpratiyayur ardayantaḥ śitaiḥ śaraiḥ
vajrair iva mahāvegaiḥ śikharāṇi dharābhṛtām
- 20
तस्मिन्प्रथमसंमर्दे भीमज्यातलनिस्वने
तावकानां परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः
tasminprathamasaṃmarde bhīmajyātalanisvane
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsītkaścitparāṅmukhaḥ
- 21
लाघवं द्रोणशिष्याणाम् अपश्यं भरतर्षभ
निमित्तवेधिनां राजञ्शरान् उत्सृजतां भृशम्
lāghavaṃ droṇaśiṣyāṇām apaśyaṃ bharatarṣabha
nimittavedhināṃ rājañśarān utsṛjatāṃ bhṛśam
- 22
नोपशाम्यति निर्घोषो धनुषां कूजतां तथा
विनिश्चेरुः शरा दीप्ता ज्योतींषीव नभस्तलात्
nopaśāmyati nirghoṣo dhanuṣāṃ kūjatāṃ tathā
viniśceruḥ śarā dīptā jyotīṃṣīva nabhastalāt
- 23
सर्वे त्वन्ये महीपालाः प्रेक्षका इव भारत
ददृशुर्दर्शनीयं तं भीमं ज्ञातिसमागमम्
sarve tvanye mahīpālāḥ prekṣakā iva bhārata
dadṛśurdarśanīyaṃ taṃ bhīmaṃ jñātisamāgamam
- 24
ततस्ते जातसंरम्भाः परस्परकृतागसः
अन्योन्यस्पर्धया राजन्व्यायच्छन्त महारथाः
tataste jātasaṃrambhāḥ parasparakṛtāgasaḥ
anyonyaspardhayā rājanvyāyacchanta mahārathāḥ
- 25
कुरुपाण्डवसेने ते हस्त्यश्वरथसंकुले
शुशुभाते रणे ऽतीव पटे चित्रगते इव
kurupāṇḍavasene te hastyaśvarathasaṃkule
śuśubhāte raṇe 'tīva paṭe citragate iva
- 26
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रगृहीतशरासनाः
सहसैन्याः समापेतुः पुत्रस्य तव शासनात्
tataste pārthivāḥ sarve pragṛhītaśarāsanāḥ
sahasainyāḥ samāpetuḥ putrasya tava śāsanāt
- 27
युधिष्ठिरेण चादिष्टाः पार्थिवास्ते सहस्रशः
विनदन्तः समापेतुः पुत्रस्य तव वाहिनीम्
yudhiṣṭhireṇa cādiṣṭāḥ pārthivāste sahasraśaḥ
vinadantaḥ samāpetuḥ putrasya tava vāhinīm
- 28
उभयोः सेनयोस्तीव्रः सैन्यानां स समागमः
अन्तर्धीयत चादित्यः सैन्येन रजसावृतः
ubhayoḥ senayostīvraḥ sainyānāṃ sa samāgamaḥ
antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ
- 29
प्रयुद्धानां प्रभग्नानां पुनरावर्तताम् अपि
नात्र स्वेषां परेषां वा विशेषः समजायत
prayuddhānāṃ prabhagnānāṃ punarāvartatām api
nātra sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ samajāyata
- 30
तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये
अति सर्वाण्यनीकानि पिता ते ऽभिव्यरोचत
tasmiṃstu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye
ati sarvāṇyanīkāni pitā te 'bhivyarocata

