50 shlokas
- 1
संजय उवाच
उत्तरेषु तु कौरव्य द्वीपेषु श्रूयते कथा
यथाश्रुतं महाराज ब्रुवतस्तन्निबोध मे
saṃjaya uvāca
uttareṣu tu kauravya dvīpeṣu śrūyate kathā
yathāśrutaṃ mahārāja bruvatastannibodha me
- 2
घृततोयः समुद्रो ऽत्र दधिमण्डोदको ऽपरः
सुरोदः सागरश्चैव तथान्यो घर्मसागरः
ghṛtatoyaḥ samudro 'tra dadhimaṇḍodako 'paraḥ
surodaḥ sāgaraścaiva tathānyo gharmasāgaraḥ
- 3
परस्परेण द्विगुणाः सर्वे द्वीपा नराधिप
सर्वतश्च महाराज पर्वतैः परिवारिताः
paraspareṇa dviguṇāḥ sarve dvīpā narādhipa
sarvataśca mahārāja parvataiḥ parivāritāḥ
- 4
गौरस्तु मध्यमे द्वीपे गिरिर्मानःशिलो महान्
पर्वतः पश्चिमः कृष्णो नारायणनिभो नृप
gaurastu madhyame dvīpe girirmānaḥśilo mahān
parvataḥ paścimaḥ kṛṣṇo nārāyaṇanibho nṛpa
- 5
तत्र रत्नानि दिव्यानि स्वयं रक्षति केशवः
प्रजापतिम् उपासीनः प्रजानां विदधे सुखम्
tatra ratnāni divyāni svayaṃ rakṣati keśavaḥ
prajāpatim upāsīnaḥ prajānāṃ vidadhe sukham
- 6
कुशद्वीपे कुशस्तम्बो मध्ये जनपदस्य ह
सम्पूज्यते शल्मलिश्च द्वीपे शाल्मलिके नृप
kuśadvīpe kuśastambo madhye janapadasya ha
sampūjyate śalmaliśca dvīpe śālmalike nṛpa
- 7
क्रौञ्चद्वीपे महाक्रौञ्चो गिरी रत्नचयाकरः
सम्पूज्यते महाराज चातुर्वर्ण्येन नित्यदा
krauñcadvīpe mahākrauñco girī ratnacayākaraḥ
sampūjyate mahārāja cāturvarṇyena nityadā
- 8
गोमन्दः पर्वतो राजन्सुमहान्सर्वधातुमान्
यत्र नित्यं निवसति श्रीमान्कमललोचनः
मोक्षिभिः संस्तुतो नित्यं प्रभुर्नारायणो हरिः
gomandaḥ parvato rājansumahānsarvadhātumān
yatra nityaṃ nivasati śrīmānkamalalocanaḥ
mokṣibhiḥ saṃstuto nityaṃ prabhurnārāyaṇo hariḥ
- 9
कुशद्वीपे तु राजेन्द्र पर्वतो विद्रुमैश्चितः
सुधामा नाम दुर्धर्षो द्वितीयो हेमपर्वतः
kuśadvīpe tu rājendra parvato vidrumaiścitaḥ
sudhāmā nāma durdharṣo dvitīyo hemaparvataḥ
- 10
द्युतिमान्नाम कौरव्य तृतीयः कुमुदो गिरिः
चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः
dyutimānnāma kauravya tṛtīyaḥ kumudo giriḥ
caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ
- 11
षष्ठो हरिगिरिर्नाम षड् एते पर्वतोत्तमाः
तेषाम् अन्तरविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः
ṣaṣṭho harigirirnāma ṣaḍ ete parvatottamāḥ
teṣām antaraviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ
- 12
औद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्
तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं पालनं स्मृतम्
audbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam
tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ pālanaṃ smṛtam
- 13
धृतिमत्पञ्चमं वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्
सप्तमं कापिलं वर्षं सप्तैते वर्षपुञ्जकाः
dhṛtimatpañcamaṃ varṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram
saptamaṃ kāpilaṃ varṣaṃ saptaite varṣapuñjakāḥ
- 14
एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजाश्च जगतीश्वर
विहरन्ति रमन्ते च न तेषु म्रियते जनः
eteṣu devagandharvāḥ prajāśca jagatīśvara
viharanti ramante ca na teṣu mriyate janaḥ
- 15
न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्यो ऽपि वा नृप
गौरप्रायो जनः सर्वः सुकुमारश्च पार्थिव
na teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyo 'pi vā nṛpa
gauraprāyo janaḥ sarvaḥ sukumāraśca pārthiva
- 16
अवशिष्टेषु वर्षेषु वक्ष्यामि मनुजेश्वर
यथाश्रुतं महाराज तद् अव्यग्रमनाः शृणु
avaśiṣṭeṣu varṣeṣu vakṣyāmi manujeśvara
yathāśrutaṃ mahārāja tad avyagramanāḥ śṛṇu
- 17
क्रौञ्चद्वीपे महाराज क्रौञ्चो नाम महागिरिः
क्रौञ्चात्परो वामनको वामनाद् अन्धकारकः
krauñcadvīpe mahārāja krauñco nāma mahāgiriḥ
krauñcātparo vāmanako vāmanād andhakārakaḥ
- 18
अन्धकारात्परो राजन्मैनाकः पर्वतोत्तमः
मैनाकात्परतो राजन्गोविन्दो गिरिर् उत्तमः
andhakārātparo rājanmainākaḥ parvatottamaḥ
mainākātparato rājangovindo girir uttamaḥ
- 19
गोविन्दात्तु परो राजन्निबिडो नाम पर्वतः
परस्तु द्विगुणस्तेषां विष्कम्भो वंशवर्धन
govindāttu paro rājannibiḍo nāma parvataḥ
parastu dviguṇasteṣāṃ viṣkambho vaṃśavardhana
- 20
देशांस्तत्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः
deśāṃstatra pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu
krauñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ
- 21
मनोनुगात्परश्चोष्णो देशः कुरुकुलोद्वह
उष्णात्परः प्रावरकः प्रावराद् अन्धकारकः
manonugātparaścoṣṇo deśaḥ kurukulodvaha
uṣṇātparaḥ prāvarakaḥ prāvarād andhakārakaḥ
- 22
अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः
मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः
andhakārakadeśāttu munideśaḥ paraḥ smṛtaḥ
munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ
- 23
सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायो जनाधिप
एते देशा महाराज देवगन्धर्वसेविताः
siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprāyo janādhipa
ete deśā mahārāja devagandharvasevitāḥ
- 24
पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिरत्नमान्
तत्र नित्यं निवसति स्वयं देवः प्रजापतिः
puṣkare puṣkaro nāma parvato maṇiratnamān
tatra nityaṃ nivasati svayaṃ devaḥ prajāpatiḥ
- 25
तं पर्युपासते नित्यं देवाः सर्वे महर्षिभिः
वाग्भिर्मनोऽनुकूलाभिः पूजयन्तो जनाधिप
taṃ paryupāsate nityaṃ devāḥ sarve maharṣibhiḥ
vāgbhirmano'nukūlābhiḥ pūjayanto janādhipa
- 26
जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधान्युत
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां कुरुनन्दन
jambūdvīpātpravartante ratnāni vividhānyuta
dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kurunandana
- 27
विप्राणां ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च
आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः
viprāṇāṃ brahmacaryeṇa satyena ca damena ca
ārogyāyuḥpramāṇābhyāṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ
- 28
एको जनपदो राजन्द्वीपेष्वेतेषु भारत
उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रदृश्यते
eko janapado rājandvīpeṣveteṣu bhārata
uktā janapadā yeṣu dharmaścaikaḥ pradṛśyate
- 29
ईश्वरो दण्डम् उद्यम्य स्वयम् एव प्रजापतिः
द्वीपान् एतान्महाराज रक्षंस्तिष्ठति नित्यदा
īśvaro daṇḍam udyamya svayam eva prajāpatiḥ
dvīpān etānmahārāja rakṣaṃstiṣṭhati nityadā
- 30
स राजा स शिवो राजन्स पिता स पितामहः
गोपायति नरश्रेष्ठ प्रजाः सजडपण्डिताः
sa rājā sa śivo rājansa pitā sa pitāmahaḥ
gopāyati naraśreṣṭha prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ

