34 shlokas
- 1
श्रीभगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः
śrībhagavānuvāca
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ
- 2
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama
- 3
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत्
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु
tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu
- 4
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः
ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ
- 5
महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः
mahābhūtānyahaṃkāro buddhiravyaktameva ca
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ
- 6
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaścetanā dhṛtiḥ
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam
- 7
अमानित्वम् अदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिरार्जवम्
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
amānitvam adambhitvam ahiṃsā kṣāntirārjavam
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ
- 8
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्
indriyārtheṣu vairāgyamanahaṃkāra eva ca
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam
- 9
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु
asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu
- 10
मयि चानन्ययोगेन भक्तिर् अव्यभिचारिणी
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि
mayi cānanyayogena bhaktir avyabhicāriṇī
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi
- 11
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अज्ञानं यदतो ऽन्यथा
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam
etajjñānamiti proktam ajñānaṃ yadato 'nyathā
- 12
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते
jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate
- 13
सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
sarvataḥpāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham
sarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati
- 14
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca
- 15
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च
सूक्ष्मत्वात्तद् अविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्
bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca
sūkṣmatvāttad avijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat
- 16
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca
- 17
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्
jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam
- 18
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate
- 19
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisaṃbhavān
- 20
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते
kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate
- 21
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्
कारणं गुणसङ्गो ऽस्य सदसद्योनिजन्मसु
puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān
kāraṇaṃ guṇasaṅgo 'sya sadasadyonijanmasu
- 22
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः
परमात्मेति चाप्युक्तो देहे ऽस्मिन्पुरुषः परः
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ
paramātmeti cāpyukto dehe 'sminpuruṣaḥ paraḥ
- 23
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह
सर्वथा वर्तमानो ऽपि न स भूयो ऽभिजायते
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha
sarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate
- 24
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे
dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā
anye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare
- 25
अन्ये त्व् एवम् अजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते
ते ऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
anye tv evam ajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate
te 'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ
- 26
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ
yāvatsaṃjāyate kiṃcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha
- 27
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati
- 28
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्
samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim
- 29
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati
- 30
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा
yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati
tata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā

