36 shlokas
- 1
संजय उवाच
विहृत्य च ततो राजन्सहिताः कुरुपाण्डवाः
व्यतीतायां तु शर्वर्यां पुनर्युद्धाय निर्ययुः
saṃjaya uvāca
vihṛtya ca tato rājansahitāḥ kurupāṇḍavāḥ
vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ punaryuddhāya niryayuḥ
- 2
तत्र शब्दो महान् आसीत्तव तेषां च भारत
युज्यतां रथमुख्यानां कल्प्यतां चैव दन्तिनाम्
tatra śabdo mahān āsīttava teṣāṃ ca bhārata
yujyatāṃ rathamukhyānāṃ kalpyatāṃ caiva dantinām
- 3
संनह्यतां पदातीनां हयानां चैव भारत
शङ्खदुन्दुभिनादश्च तुमुलः सर्वतो ऽभवत्
saṃnahyatāṃ padātīnāṃ hayānāṃ caiva bhārata
śaṅkhadundubhinādaśca tumulaḥ sarvato 'bhavat
- 4
ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नम् अभाषत
व्यूहं व्यूह महाबाहो मकरं शत्रुतापनम्
tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumnam abhāṣata
vyūhaṃ vyūha mahābāho makaraṃ śatrutāpanam
- 5
एवम् उक्तस्तु पार्थेन धृष्टद्युम्नो महारथः
व्यादिदेश महाराज रथिनो रथिनां वरः
evam uktastu pārthena dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ
vyādideśa mahārāja rathino rathināṃ varaḥ
- 6
शिरो ऽभूद्द्रुपदस्तस्य पाण्डवश्च धनंजयः
चक्षुषी सहदेवश्च नकुलश्च महारथः
तुण्डम् आसीन्महाराज भीमसेनो महाबलः
śiro 'bhūddrupadastasya pāṇḍavaśca dhanaṃjayaḥ
cakṣuṣī sahadevaśca nakulaśca mahārathaḥ
tuṇḍam āsīnmahārāja bhīmaseno mahābalaḥ
- 7
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचः
सात्यकिर्धर्मराजश्च व्यूहग्रीवां समास्थिताः
saubhadro draupadeyāśca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ
sātyakirdharmarājaśca vyūhagrīvāṃ samāsthitāḥ
- 8
पृष्ठम् आसीन्महाराज विराटो वाहिनीपतिः
धृष्टद्युम्नेन सहितो महत्या सेनया वृतः
pṛṣṭham āsīnmahārāja virāṭo vāhinīpatiḥ
dhṛṣṭadyumnena sahito mahatyā senayā vṛtaḥ
- 9
केकया भ्रातरः पञ्च वामं पार्श्वं समाश्रिताः
धृष्टकेतुर्नरव्याघ्रः करकर्षश्च वीर्यवान्
दक्षिणं पक्षम् आश्रित्य स्थिता व्यूहस्य रक्षणे
kekayā bhrātaraḥ pañca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ
dhṛṣṭaketurnaravyāghraḥ karakarṣaśca vīryavān
dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya rakṣaṇe
- 10
पादयोस्तु महाराज स्थितः श्रीमान्महारथः
कुन्तिभोजः शतानीको महत्या सेनया वृतः
pādayostu mahārāja sthitaḥ śrīmānmahārathaḥ
kuntibhojaḥ śatānīko mahatyā senayā vṛtaḥ
- 11
शिखण्डी तु महेष्वासः सोमकैः संवृतो बली
इरावांश्च ततः पुच्छे मकरस्य व्यवस्थितौ
śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ somakaiḥ saṃvṛto balī
irāvāṃśca tataḥ pucche makarasya vyavasthitau
- 12
एवम् एतन्महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः
सूर्योदये महाराज पुनर्युद्धाय दंशिताः
evam etanmahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ
sūryodaye mahārāja punaryuddhāya daṃśitāḥ
- 13
कौरवान् अभ्ययुस्तूर्णं हस्त्यश्वरथपत्तिभिः
समुच्छ्रितैर्ध्वजैश्चित्रैः शस्त्रैश्च विमलैः शितैः
kauravān abhyayustūrṇaṃ hastyaśvarathapattibhiḥ
samucchritairdhvajaiścitraiḥ śastraiśca vimalaiḥ śitaiḥ
- 14
व्यूहं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव
क्रौञ्चेन महता राजन्प्रत्यव्यूहत वाहिनीम्
vyūhaṃ dṛṣṭvā tu tatsainyaṃ pitā devavratastava
krauñcena mahatā rājanpratyavyūhata vāhinīm
- 15
तस्य तुण्डे महेष्वासो भारद्वाजो व्यरोचत
अश्वत्थामा कृपश्चैव चक्षुर् आस्तां नरेश्वर
tasya tuṇḍe maheṣvāso bhāradvājo vyarocata
aśvatthāmā kṛpaścaiva cakṣur āstāṃ nareśvara
- 16
कृतवर्मा तु सहितः काम्बोजारट्टबाह्लिकैः
शिरस्यासीन्नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
kṛtavarmā tu sahitaḥ kāmbojāraṭṭabāhlikaiḥ
śirasyāsīnnaraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām
- 17
ग्रीवायां शूरसेनस्तु तव पुत्रश्च मारिष
दुर्योधनो महाराज राजभिर्बहुभिर्वृतः
grīvāyāṃ śūrasenastu tava putraśca māriṣa
duryodhano mahārāja rājabhirbahubhirvṛtaḥ
- 18
प्राग्ज्योतिषस्तु सहितः मद्रसौवीरकेकयैः
उरस्यभून्नरश्रेष्ठ महत्या सेनया वृतः
prāgjyotiṣastu sahitaḥ madrasauvīrakekayaiḥ
urasyabhūnnaraśreṣṭha mahatyā senayā vṛtaḥ
- 19
स्वसेनया च सहितः सुशर्मा प्रस्थलाधिपः
वामं पक्षं समाश्रित्य दंशितः समवस्थितः
svasenayā ca sahitaḥ suśarmā prasthalādhipaḥ
vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya daṃśitaḥ samavasthitaḥ
- 20
तुषारा यवनाश्चैव शकाश्च सह चूचुपैः
दक्षिणं पक्षम् आश्रित्य स्थिता व्यूहस्य भारत
tuṣārā yavanāścaiva śakāśca saha cūcupaiḥ
dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya bhārata
- 21
श्रुतायुश्च शतायुश्च सौमदत्तिश्च मारिष
व्यूहस्य जघने तस्थू रक्षमाणाः परस्परम्
śrutāyuśca śatāyuśca saumadattiśca māriṣa
vyūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparam
- 22
ततो युद्धाय संजग्मुः पाण्डवाः कौरवैः सह
सूर्योदये महाराज ततो युद्धम् अभून्महत्
tato yuddhāya saṃjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha
sūryodaye mahārāja tato yuddham abhūnmahat
- 23
प्रतीयू रथिनो नागान्नागाश्च रथिनो ययुः
हयारोहा हयारोहान्रथिनश्चापि सादिनः
pratīyū rathino nāgānnāgāśca rathino yayuḥ
hayārohā hayārohānrathinaścāpi sādinaḥ
- 24
सारथिं च रथी राजन्कुञ्जरांश्च महारणे
हस्त्यारोहा रथारोहान्रथिनश्चापि सादिनः
sārathiṃ ca rathī rājankuñjarāṃśca mahāraṇe
hastyārohā rathārohānrathinaścāpi sādinaḥ
- 25
रथिनः पत्तिभिः सार्धं सादिनश्चापि पत्तिभिः
अन्योन्यं समरे राजन्प्रत्यधावन्न् अमर्षिताः
rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṃ sādinaścāpi pattibhiḥ
anyonyaṃ samare rājanpratyadhāvann amarṣitāḥ
- 26
भीमसेनार्जुनयमैर्गुप्ता चान्यैर्महारथैः
शुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैर् इव शर्वरी
bhīmasenārjunayamairguptā cānyairmahārathaiḥ
śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatrair iva śarvarī
- 27
तथा भीष्मकृपद्रोणशल्यदुर्योधनादिभिः
तवापि विबभौ सेना ग्रहैर्द्यौर् इव संवृता
tathā bhīṣmakṛpadroṇaśalyaduryodhanādibhiḥ
tavāpi vibabhau senā grahairdyaur iva saṃvṛtā
- 28
भीमसेनस्तु कौन्तेयो द्रोणं दृष्ट्वा पराक्रमी
अभ्ययाज्जवनैर् अश्वैर्भारद्वाजस्य वाहिनीम्
bhīmasenastu kaunteyo droṇaṃ dṛṣṭvā parākramī
abhyayājjavanair aśvairbhāradvājasya vāhinīm
- 29
द्रोणस्तु समरे क्रुद्धो भीमं नवभिर् आयसैः
विव्याध समरे राजन्मर्माण्युद्दिश्य वीर्यवान्
droṇastu samare kruddho bhīmaṃ navabhir āyasaiḥ
vivyādha samare rājanmarmāṇyuddiśya vīryavān
- 30
दृढाहतस्ततो भीमो भारद्वाजस्य संयुगे
सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति
dṛḍhāhatastato bhīmo bhāradvājasya saṃyuge
sārathiṃ preṣayāmāsa yamasya sadanaṃ prati

