74 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
यद् इदं भारतं वर्षं यत्रेदं मूर्छितं बलम्
यत्रातिमात्रं लुब्धो ऽयं पुत्रो दुर्योधनो मम
dhṛtarāṣṭra uvāca
yad idaṃ bhārataṃ varṣaṃ yatredaṃ mūrchitaṃ balam
yatrātimātraṃ lubdho 'yaṃ putro duryodhano mama
- 2
यत्र गृद्धाः पाण्डुसुता यत्र मे सज्जते मनः
एतन्मे तत्त्वम् आचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय
yatra gṛddhāḥ pāṇḍusutā yatra me sajjate manaḥ
etanme tattvam ācakṣva kuśalo hyasi saṃjaya
- 3
संजय उवाच
न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन्वचो मम
गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबलः
saṃjaya uvāca
na tatra pāṇḍavā gṛddhāḥ śṛṇu rājanvaco mama
gṛddho duryodhanastatra śakuniścāpi saubalaḥ
- 4
अपरे क्षत्रियाश्चापि नानाजनपदेश्वराः
ये गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम्
apare kṣatriyāścāpi nānājanapadeśvarāḥ
ye gṛddhā bhārate varṣe na mṛṣyanti parasparam
- 5
अत्र ते वर्णयिष्यामि वर्षं भारत भारतम्
प्रियम् इन्द्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च
atra te varṇayiṣyāmi varṣaṃ bhārata bhāratam
priyam indrasya devasya manorvaivasvatasya ca
- 6
पृथोश्च राजन्वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मनः
ययातेर् अम्बरीषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च
pṛthośca rājanvainyasya tathekṣvākormahātmanaḥ
yayāter ambarīṣasya māndhāturnahuṣasya ca
- 7
तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेर् औशीनरस्य च
ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा
tathaiva mucukundasya śiber auśīnarasya ca
ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpatestathā
- 8
अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम्
सर्वेषाम् एव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम्
anyeṣāṃ ca mahārāja kṣatriyāṇāṃ balīyasām
sarveṣām eva rājendra priyaṃ bhārata bhāratam
- 9
तत्ते वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतम् अरिंदम
शृणु मे गदतो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि
tatte varṣaṃ pravakṣyāmi yathāśrutam ariṃdama
śṛṇu me gadato rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
- 10
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षवान् अपि
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣavān api
vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ
- 11
तेषां सहस्रशो राजन्पर्वतास्तु समीपतः
अभिज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः
teṣāṃ sahasraśo rājanparvatāstu samīpataḥ
abhijñātāḥ sāravanto vipulāścitrasānavaḥ
- 12
अन्ये ततो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः
आर्या म्लेच्छाश्च कौरव्य तैर्मिश्राः पुरुषा विभो
anye tato 'parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ
āryā mlecchāśca kauravya tairmiśrāḥ puruṣā vibho
- 13
नदीः पिबन्ति बहुला गङ्गां सिन्धुं सरस्वतीम्
गोदावरीं नर्मदां च बाहुदां च महानदीम्
nadīḥ pibanti bahulā gaṅgāṃ sindhuṃ sarasvatīm
godāvarīṃ narmadāṃ ca bāhudāṃ ca mahānadīm
- 14
शतद्रुं चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम्
दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम्
śatadruṃ candrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīm
dṛṣadvatīṃ vipāśāṃ ca vipāpāṃ sthūlavālukām
- 15
नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णवेणां च निम्नगाम्
इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकाम् अपि
nadīṃ vetravatīṃ caiva kṛṣṇaveṇāṃ ca nimnagām
irāvatīṃ vitastāṃ ca payoṣṇīṃ devikām api
- 16
वेदस्मृतिं वेतसिनीं त्रिदिवाम् इष्कुमालिनीम्
करीषिणीं चित्रवहां चित्रसेनां च निम्नगाम्
vedasmṛtiṃ vetasinīṃ tridivām iṣkumālinīm
karīṣiṇīṃ citravahāṃ citrasenāṃ ca nimnagām
- 17
गोमतीं धूतपापां च वन्दनां च महानदीम्
कौशिकीं त्रिदिवां कृत्यां विचित्रां लोहतारिणीम्
gomatīṃ dhūtapāpāṃ ca vandanāṃ ca mahānadīm
kauśikīṃ tridivāṃ kṛtyāṃ vicitrāṃ lohatāriṇīm
- 18
रथस्थां शतकुम्भां च सरयूं च नरेश्वर
चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा
rathasthāṃ śatakumbhāṃ ca sarayūṃ ca nareśvara
carmaṇvatīṃ vetravatīṃ hastisomāṃ diśaṃ tathā
- 19
शतावरीं पयोष्णीं च परां भैमरथीं तथा
कावेरीं चुलुकां चापि वापीं शतबलाम् अपि
śatāvarīṃ payoṣṇīṃ ca parāṃ bhaimarathīṃ tathā
kāverīṃ culukāṃ cāpi vāpīṃ śatabalām api
- 20
निचीरां महितां चापि सुप्रयोगां नराधिप
पवित्रां कुण्डलां सिन्धुं वाजिनीं पुरमालिनीम्
nicīrāṃ mahitāṃ cāpi suprayogāṃ narādhipa
pavitrāṃ kuṇḍalāṃ sindhuṃ vājinīṃ puramālinīm
- 21
पूर्वाभिरामां वीरां च भीमाम् ओघवतीं तथा
पलाशिनीं पापहरां महेन्द्रां पिप्पलावतीम्
pūrvābhirāmāṃ vīrāṃ ca bhīmām oghavatīṃ tathā
palāśinīṃ pāpaharāṃ mahendrāṃ pippalāvatīm
- 22
पारिषेणाम् असिक्नीं च सरलां भारमर्दिनीम्
पुरुहीं प्रवरां मेनां मोघां घृतवतीं तथा
pāriṣeṇām asiknīṃ ca saralāṃ bhāramardinīm
puruhīṃ pravarāṃ menāṃ moghāṃ ghṛtavatīṃ tathā
- 23
धूमत्याम् अतिकृष्णां च सूचीं छावीं च कौरव
सदानीराम् अधृष्यां च कुशधारां महानदीम्
dhūmatyām atikṛṣṇāṃ ca sūcīṃ chāvīṃ ca kaurava
sadānīrām adhṛṣyāṃ ca kuśadhārāṃ mahānadīm
- 24
शशिकान्तां शिवां चैव तथा वीरवतीम् अपि
वास्तुं सुवास्तुं गौरीं च कम्पनां सहिरण्वतीम्
śaśikāntāṃ śivāṃ caiva tathā vīravatīm api
vāstuṃ suvāstuṃ gaurīṃ ca kampanāṃ sahiraṇvatīm
- 25
हिरण्वतीं चित्रवतीं चित्रसेनां च निम्नगाम्
रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिञ्जलाम्
hiraṇvatīṃ citravatīṃ citrasenāṃ ca nimnagām
rathacitrāṃ jyotirathāṃ viśvāmitrāṃ kapiñjalām
- 26
उपेन्द्रां बहुलां चैव कुचराम् अम्बुवाहिनीम्
वैनन्दीं पिञ्जलां वेण्णां तुङ्गवेणां महानदीम्
upendrāṃ bahulāṃ caiva kucarām ambuvāhinīm
vainandīṃ piñjalāṃ veṇṇāṃ tuṅgaveṇāṃ mahānadīm
- 27
विदिशां कृष्णवेण्णां च ताम्रां च कपिलाम् अपि
शलुं सुवामां वेदाश्वां हरिस्रावां महापगाम्
vidiśāṃ kṛṣṇaveṇṇāṃ ca tāmrāṃ ca kapilām api
śaluṃ suvāmāṃ vedāśvāṃ harisrāvāṃ mahāpagām
- 28
शीघ्रां च पिच्छिलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम्
कौशिकीं निम्नगां शोणां बाहुदाम् अथ चन्दनाम्
śīghrāṃ ca picchilāṃ caiva bhāradvājīṃ ca nimnagām
kauśikīṃ nimnagāṃ śoṇāṃ bāhudām atha candanām
- 29
दुर्गाम् अन्तःशिलां चैव ब्रह्ममेध्यां बृहद्वतीम्
चरक्षां महिरोहीं च तथा जम्बुनदीम् अपि
durgām antaḥśilāṃ caiva brahmamedhyāṃ bṛhadvatīm
carakṣāṃ mahirohīṃ ca tathā jambunadīm api
- 30
सुनसां तमसां दासीं त्रसाम् अन्यां वराणसीम्
लोलोद्धृतकरां चैव पूर्णाशां च महानदीम्
sunasāṃ tamasāṃ dāsīṃ trasām anyāṃ varāṇasīm
loloddhṛtakarāṃ caiva pūrṇāśāṃ ca mahānadīm

