53 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
उक्तो द्वीपस्य संक्षेपो विस्तरं ब्रूहि संजय
यावद्भूम्यवकाशो ऽयं दृश्यते शशलक्षणे
तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
ukto dvīpasya saṃkṣepo vistaraṃ brūhi saṃjaya
yāvadbhūmyavakāśo 'yaṃ dṛśyate śaśalakṣaṇe
tasya pramāṇaṃ prabrūhi tato vakṣyasi pippalam
- 2
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तः स राज्ञा तु संजयो वाक्यम् अब्रवीत्
प्रागायता महाराज षड् एते रत्नपर्वताः
अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktaḥ sa rājñā tu saṃjayo vākyam abravīt
prāgāyatā mahārāja ṣaḍ ete ratnaparvatāḥ
avagāḍhā hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau
- 3
हिमवान्हेमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च रजतप्रभः
सर्वधातुविनद्धश्च शृङ्गवान्नाम पर्वतः
himavānhemakūṭaśca niṣadhaśca nagottamaḥ
nīlaśca vaiḍūryamayaḥ śvetaśca rajataprabhaḥ
sarvadhātuvinaddhaśca śṛṅgavānnāma parvataḥ
- 4
एते वै पर्वता राजन्सिद्धचारणसेविताः
तेषाम् अन्तरविष्कम्भो योजनानि सहस्रशः
ete vai parvatā rājansiddhacāraṇasevitāḥ
teṣām antaraviṣkambho yojanāni sahasraśaḥ
- 5
तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि भारत
वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः
tatra puṇyā janapadāstāni varṣāṇi bhārata
vasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ
- 6
इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम्
हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते
idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ tato haimavataṃ param
hemakūṭātparaṃ caiva harivarṣaṃ pracakṣate
- 7
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च
प्रागायतो महाराज माल्यवान्नाम पर्वतः
dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa ca
prāgāyato mahārāja mālyavānnāma parvataḥ
- 8
ततः परं माल्यवतः पर्वतो गन्धमादनः
परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः
tataḥ paraṃ mālyavataḥ parvato gandhamādanaḥ
parimaṇḍalastayormadhye meruḥ kanakaparvataḥ
- 9
आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः
योजनानां सहस्राणि षोडशाधः किल स्मृतः
ādityataruṇābhāso vidhūma iva pāvakaḥ
yojanānāṃ sahasrāṇi ṣoḍaśādhaḥ kila smṛtaḥ
- 10
उच्चैश्च चतुराशीतिर्योजनानां महीपते
ऊर्ध्वम् अन्तश्च तिर्यक्च लोकान् आवृत्य तिष्ठति
uccaiśca caturāśītiryojanānāṃ mahīpate
ūrdhvam antaśca tiryakca lokān āvṛtya tiṣṭhati
- 11
तस्य पार्श्वे त्विमे द्वीपाश्चत्वारः संस्थिताः प्रभो
भद्राश्वः केतुमालश्च जम्बूद्वीपश्च भारत
उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः
tasya pārśve tvime dvīpāścatvāraḥ saṃsthitāḥ prabho
bhadrāśvaḥ ketumālaśca jambūdvīpaśca bhārata
uttarāścaiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ
- 12
विहगः सुमुखो यत्र सुपर्णस्यात्मजः किल
स वै विचिन्तयामास सौवर्णान्प्रेक्ष्य वायसान्
vihagaḥ sumukho yatra suparṇasyātmajaḥ kila
sa vai vicintayāmāsa sauvarṇānprekṣya vāyasān
- 13
मेरुर् उत्तममध्यानाम् अधमानां च पक्षिणाम्
अविशेषकरो यस्मात्तस्माद् एनं त्यजाम्यहम्
merur uttamamadhyānām adhamānāṃ ca pakṣiṇām
aviśeṣakaro yasmāttasmād enaṃ tyajāmyaham
- 14
तम् आदित्यो ऽनुपर्येति सततं ज्योतिषां पतिः
चन्द्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणम्
tam ādityo 'nuparyeti satataṃ jyotiṣāṃ patiḥ
candramāśca sanakṣatro vāyuścaiva pradakṣiṇam
- 15
स पर्वतो महाराज दिव्यपुष्पफलान्वितः
भवनैर् आवृतः सर्वैर्जाम्बूनदमयैः शुभैः
sa parvato mahārāja divyapuṣpaphalānvitaḥ
bhavanair āvṛtaḥ sarvairjāmbūnadamayaiḥ śubhaiḥ
- 16
तत्र देवगणा राजन्गन्धर्वासुरराक्षसाः
अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडन्ति नित्यशः
tatra devagaṇā rājangandharvāsurarākṣasāḥ
apsarogaṇasaṃyuktāḥ śaile krīḍanti nityaśaḥ
- 17
तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः
समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजन्ते ऽनेकदक्षिणैः
tatra brahmā ca rudraśca śakraścāpi sureśvaraḥ
sametya vividhairyajñairyajante 'nekadakṣiṇaiḥ
- 18
तुम्बुरुर्नारदश्चैव विश्वावसुर्हहा हुहूः
अभिगम्यामरश्रेष्ठाः स्तवै स्तुन्वन्ति चाभिभो
tumbururnāradaścaiva viśvāvasurhahā huhūḥ
abhigamyāmaraśreṣṭhāḥ stavai stunvanti cābhibho
- 19
सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः
तत्र गच्छन्ति भद्रं ते सदा पर्वणि पर्वणि
saptarṣayo mahātmānaḥ kaśyapaśca prajāpatiḥ
tatra gacchanti bhadraṃ te sadā parvaṇi parvaṇi
- 20
तस्यैव मूर्धन्युशनाः काव्यो दैत्यैर्महीपते
तस्य हीमानि रत्नानि तस्येमे रत्नपर्वताः
tasyaiva mūrdhanyuśanāḥ kāvyo daityairmahīpate
tasya hīmāni ratnāni tasyeme ratnaparvatāḥ
- 21
तस्मात्कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागम् अश्नुते
ततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति
tasmātkubero bhagavāṃścaturthaṃ bhāgam aśnute
tataḥ kalāṃśaṃ vittasya manuṣyebhyaḥ prayacchati
- 22
पार्श्वे तस्योत्तरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमं शिवम्
कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुद्गतम्
pārśve tasyottare divyaṃ sarvartukusumaṃ śivam
karṇikāravanaṃ ramyaṃ śilājālasamudgatam
- 23
तत्र साक्षात्पशुपतिर्दिव्यैर्भूतैः समावृतः
उमासहायो भगवान्रमते भूतभावनः
tatra sākṣātpaśupatirdivyairbhūtaiḥ samāvṛtaḥ
umāsahāyo bhagavānramate bhūtabhāvanaḥ
- 24
कर्णिकारमयीं मालां बिभ्रत्पादावलम्बिनीम्
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्द्योतस्त्रिभिः सूर्यैर् इवोदितैः
karṇikāramayīṃ mālāṃ bibhratpādāvalambinīm
tribhirnetraiḥ kṛtoddyotastribhiḥ sūryair ivoditaiḥ
- 25
तम् उग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनः
पश्यन्ति न हि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रष्टुं महेश्वरः
tam ugratapasaḥ siddhāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ
paśyanti na hi durvṛttaiḥ śakyo draṣṭuṃ maheśvaraḥ
- 26
तस्य शैलस्य शिखरात्क्षीरधारा नरेश्वर
त्रिंशद्बाहुपरिग्राह्या भीमनिर्घातनिस्वना
tasya śailasya śikharātkṣīradhārā nareśvara
triṃśadbāhuparigrāhyā bhīmanirghātanisvanā
- 27
पुण्या पुण्यतमैर्जुष्टा गङ्गा भागीरथी शुभा
पतत्यजस्रवेगेन ह्रदे चान्द्रमसे शुभे
तया ह्युत्पादितः पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः
puṇyā puṇyatamairjuṣṭā gaṅgā bhāgīrathī śubhā
patatyajasravegena hrade cāndramase śubhe
tayā hyutpāditaḥ puṇyaḥ sa hradaḥ sāgaropamaḥ
- 28
तां धारयामास पुरा दुर्धरां पर्वतैर् अपि
शतं वर्षसहस्राणां शिरसा वै महेश्वरः
tāṃ dhārayāmāsa purā durdharāṃ parvatair api
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ śirasā vai maheśvaraḥ
- 29
मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो महीपते
जम्बूषण्डश्च तत्रैव सुमहान्नन्दनोपमः
merostu paścime pārśve ketumālo mahīpate
jambūṣaṇḍaśca tatraiva sumahānnandanopamaḥ
- 30
आयुर्दश सहस्राणि वर्षाणां तत्र भारत
सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः
āyurdaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatra bhārata
suvarṇavarṇāśca narāḥ striyaścāpsarasopamāḥ

