44 shlokas
- 1
संजय उवाच
अथात्मजं तव पुनर्गाङ्गेयो ध्यानम् आस्थितम्
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठः संप्रहर्षकरं वचः
saṃjaya uvāca
athātmajaṃ tava punargāṅgeyo dhyānam āsthitam
abravīdbharataśreṣṭhaḥ saṃpraharṣakaraṃ vacaḥ
- 2
अहं द्रोणश्च शल्यश्च कृतवर्मा च सात्वतः
अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तो ऽथ सैन्धवः
ahaṃ droṇaśca śalyaśca kṛtavarmā ca sātvataḥ
aśvatthāmā vikarṇaśca somadatto 'tha saindhavaḥ
- 3
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकः सह बाह्लिकैः
त्रिगर्तराजश्च बली मागधश्च सुदुर्जयः
vindānuvindāvāvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ
trigartarājaśca balī māgadhaśca sudurjayaḥ
- 4
बृहद्बलश्च कौसल्यश्चित्रसेनो विविंशतिः
रथाश्च बहुसाहस्राः शोभमाना महाध्वजाः
bṛhadbalaśca kausalyaścitraseno viviṃśatiḥ
rathāśca bahusāhasrāḥ śobhamānā mahādhvajāḥ
- 5
देशजाश्च हया राजन्स्वारूढा हयसादिभिः
गजेन्द्राश्च मदोद्वृत्ताः प्रभिन्नकरटामुखाः
deśajāśca hayā rājansvārūḍhā hayasādibhiḥ
gajendrāśca madodvṛttāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ
- 6
पदाताश्च तथा शूरा नानाप्रहरणायुधाः
नानादेशसमुत्पन्नास्त्वदर्थे योद्धुम् उद्यताः
padātāśca tathā śūrā nānāpraharaṇāyudhāḥ
nānādeśasamutpannāstvadarthe yoddhum udyatāḥ
- 7
एते चान्ये च बहवस्त्वदर्थे त्यक्तजीविताः
देवान् अपि रणे जेतुं समर्था इति मे मतिः
ete cānye ca bahavastvadarthe tyaktajīvitāḥ
devān api raṇe jetuṃ samarthā iti me matiḥ
- 8
अवश्यं तु मया राजंस्तव वाच्यं हितं सदा
अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैर् अपि सवासवैः
वासुदेवसहायाश्च महेन्द्रसमविक्रमाः
avaśyaṃ tu mayā rājaṃstava vācyaṃ hitaṃ sadā
aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devair api savāsavaiḥ
vāsudevasahāyāśca mahendrasamavikramāḥ
- 9
सर्वथाहं तु राजेन्द्र करिष्ये वचनं तव
पाण्डवान्वा रणे जेष्ये मां वा जेष्यन्ति पाण्डवाः
sarvathāhaṃ tu rājendra kariṣye vacanaṃ tava
pāṇḍavānvā raṇe jeṣye māṃ vā jeṣyanti pāṇḍavāḥ
- 10
एवम् उक्त्वा ददौ चास्मै विशल्यकरणीं शुभाम्
ओषधीं वीर्यसम्पन्नां विशल्यश्चाभवत्तदा
evam uktvā dadau cāsmai viśalyakaraṇīṃ śubhām
oṣadhīṃ vīryasampannāṃ viśalyaścābhavattadā
- 11
ततः प्रभाते विमले स्वेनानीकेन वीर्यवान्
अव्यूहत स्वयं व्यूहं भीष्मो व्यूहविशारदः
tataḥ prabhāte vimale svenānīkena vīryavān
avyūhata svayaṃ vyūhaṃ bhīṣmo vyūhaviśāradaḥ
- 12
मण्डलं मनुजश्रेष्ठ नानाशस्त्रसमाकुलम्
सम्पूर्णं योधमुख्यैश्च तथा दन्तिपदातिभिः
maṇḍalaṃ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulam
sampūrṇaṃ yodhamukhyaiśca tathā dantipadātibhiḥ
- 13
रथैर् अनेकसाहस्रैः समन्तात्परिवारितम्
अश्ववृन्दैर्महद्भिश्च ऋष्टितोमरधारिभिः
rathair anekasāhasraiḥ samantātparivāritam
aśvavṛndairmahadbhiśca ṛṣṭitomaradhāribhiḥ
- 14
नागे नागे रथाः सप्त सप्त चाश्वा रथे रथे
अन्वश्वं दश धानुष्का धानुष्के सप्त चर्मिणः
nāge nāge rathāḥ sapta sapta cāśvā rathe rathe
anvaśvaṃ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ
- 15
एवंव्यूहं महाराज तव सैन्यं महारथैः
स्थितं रणाय महते भीष्मेण युधि पालितम्
evaṃvyūhaṃ mahārāja tava sainyaṃ mahārathaiḥ
sthitaṃ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitam
- 16
दशाश्वानां सहस्राणि दन्तिनां च तथैव च
रथानाम् अयुतं चापि पुत्राश्च तव दंशिताः
चित्रसेनादयः शूरा अभ्यरक्षन्पितामहम्
daśāśvānāṃ sahasrāṇi dantināṃ ca tathaiva ca
rathānām ayutaṃ cāpi putrāśca tava daṃśitāḥ
citrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣanpitāmaham
- 17
रक्ष्यमाणश्च तैः शूरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते
संनद्धाः समदृश्यन्त राजानश्च महाबलाः
rakṣyamāṇaśca taiḥ śūrairgopyamānāśca tena te
saṃnaddhāḥ samadṛśyanta rājānaśca mahābalāḥ
- 18
दुर्योधनस्तु समरे दंशितो रथम् आस्थितः
व्यभ्राजत श्रिया जुष्टो यथा शक्रस्त्रिविष्टपे
duryodhanastu samare daṃśito ratham āsthitaḥ
vyabhrājata śriyā juṣṭo yathā śakrastriviṣṭape
- 19
ततः शब्दो महान् आसीत्पुत्राणां तव भारत
रथघोषश्च तुमुलो वादित्राणां च निस्वनः
tataḥ śabdo mahān āsītputrāṇāṃ tava bhārata
rathaghoṣaśca tumulo vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ
- 20
भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूढः प्रत्यङ्मुखो युधि
मण्डलः सुमहाव्यूहो दुर्भेद्यो ऽमित्रघातिनाम्
सर्वतः शुशुभे राजन्रणे ऽरीणां दुरासदः
bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūḍhaḥ pratyaṅmukho yudhi
maṇḍalaḥ sumahāvyūho durbhedyo 'mitraghātinām
sarvataḥ śuśubhe rājanraṇe 'rīṇāṃ durāsadaḥ
- 21
मण्डलं तु समालोक्य व्यूहं परमदारुणम्
स्वयं युधिष्ठिरो राजा व्यूहं वज्रम् अथाकरोत्
maṇḍalaṃ tu samālokya vyūhaṃ paramadāruṇam
svayaṃ yudhiṣṭhiro rājā vyūhaṃ vajram athākarot
- 22
तथा व्यूढेष्वनीकेषु यथास्थानम् अवस्थिताः
रथिनः सादिनश्चैव सिंहनादम् अथानदन्
tathā vyūḍheṣvanīkeṣu yathāsthānam avasthitāḥ
rathinaḥ sādinaścaiva siṃhanādam athānadan
- 23
बिभित्सवस्ततो व्यूहं निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणः
इतरेतरतः शूराः सहसैन्याः प्रहारिणः
bibhitsavastato vyūhaṃ niryayuryuddhakāṅkṣiṇaḥ
itaretarataḥ śūrāḥ sahasainyāḥ prahāriṇaḥ
- 24
भारद्वाजो ययौ मत्स्यं द्रौणिश्चापि शिखण्डिनम्
स्वयं दुर्योधनो राजा पार्षतं समुपाद्रवत्
bhāradvājo yayau matsyaṃ drauṇiścāpi śikhaṇḍinam
svayaṃ duryodhano rājā pārṣataṃ samupādravat
- 25
नकुलः सहदेवश्च राजन्मद्रेशम् ईयतुः
विन्दानुविन्दावावन्त्याव् इरावन्तम् अभिद्रुतौ
nakulaḥ sahadevaśca rājanmadreśam īyatuḥ
vindānuvindāvāvantyāv irāvantam abhidrutau
- 26
सर्वे नृपास्तु समरे धनंजयम् अयोधयन्
भीमसेनो रणे यत्तो हार्दिक्यं समवारयत्
sarve nṛpāstu samare dhanaṃjayam ayodhayan
bhīmaseno raṇe yatto hārdikyaṃ samavārayat
- 27
चित्रसेनं विकर्णं च तथा दुर्मर्षणं विभो
आर्जुनिः समरे राजंस्तव पुत्रान् अयोधयत्
citrasenaṃ vikarṇaṃ ca tathā durmarṣaṇaṃ vibho
ārjuniḥ samare rājaṃstava putrān ayodhayat
- 28
प्राग्ज्योतिषं महेष्वासं हैडिम्बो राक्षसोत्तमः
अभिदुद्राव वेगेन मत्तो मत्तम् इव द्विपम्
prāgjyotiṣaṃ maheṣvāsaṃ haiḍimbo rākṣasottamaḥ
abhidudrāva vegena matto mattam iva dvipam
- 29
अलम्बुसस्ततो राजन्सात्यकिं युद्धदुर्मदम्
ससैन्यं समरे क्रुद्धो राक्षसः समभिद्रवत्
alambusastato rājansātyakiṃ yuddhadurmadam
sasainyaṃ samare kruddho rākṣasaḥ samabhidravat
- 30
भूरिश्रवा रणे यत्तो धृष्टकेतुम् अयोधयत्
श्रुतायुषं तु राजानं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
bhūriśravā raṇe yatto dhṛṣṭaketum ayodhayat
śrutāyuṣaṃ tu rājānaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

