Sarga 54

29 shlokas

1. 1

   स ननाद महानादं समुद्रमभिनादयन्

   जनयन्निव निर्घातान्विधमन्निव पर्वतान्

   sa nanāda mahānādaṃ samudramabhinādayan

   janayanniva nirghātānvidhamanniva parvatān

2. 2

   तमवध्यं मघवता यमेन वरुणेन च

   प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः

   tamavadhyaṃ maghavatā yamena varuṇena ca

   prekṣya bhīmākṣamāyāntaṃ vānarā vipradudruvuḥ

3. 3

   तांस्तु विद्रवतो दृष्ट्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत्

   नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम्

   tāṃstu vidravato dṛṣṭvā vāliputro'ṅgado'bravīt

   nalaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ ca kumudaṃ ca mahābalam

4. 4

   आत्मानमत्र विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च

   क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा

   ātmānamatra vismṛtya vīryāṇyabhijanāni ca

   kva gacchata bhayatrastāḥ prākṛtā harayo yathā

5. 5

   साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान्परिरक्षथ

   नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं विभीषिका

   sādhu saumyā nivartadhvaṃ kiṃ prāṇānparirakṣatha

   nālaṃ yuddhāya vai rakṣo mahatīyaṃ vibhīṣikā

6. 6

   महतीमुत्थितामेनां राक्षसानां विभीषिकाम्

   विक्रमाद्विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः

   mahatīmutthitāmenāṃ rākṣasānāṃ vibhīṣikām

   vikramādvidhamiṣyāmo nivartadhvaṃ plavaṃgamāḥ

7. 7

   कृच्छ्रेण तु समाश्वास्य संगम्य च ततस्ततः

   वृक्षाद्रिहस्ता हरयः सम्प्रतस्थू रणाजिरम्

   kṛcchreṇa tu samāśvāsya saṃgamya ca tatastataḥ

   vṛkṣādrihastā harayaḥ sampratasthū raṇājiram

8. 8

   ते निवृत्य तु संक्रुद्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः

   निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः

   प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलाः

   te nivṛtya tu saṃkruddhāḥ kumbhakarṇaṃ vanaukasaḥ

   nijaghnuḥ paramakruddhāḥ samadā iva kuñjarāḥ

   prāṃśubhirgiriśṛṅgaiśca śilābhiśca mahābalāḥ

9. 9

   पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते

   तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते शतशः शिलाः

   पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले

   pādapaiḥ puṣpitāgraiśca hanyamāno na kampate

   tasya gātreṣu patitā bhidyante śataśaḥ śilāḥ

   pādapāḥ puṣpitāgrāśca bhagnāḥ peturmahītale

10. 10

    सोऽपि सैन्यानि संक्रुद्धो वानराणां महौजसाम्

    ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः

    so'pi sainyāni saṃkruddho vānarāṇāṃ mahaujasām

    mamantha paramāyatto vanānyagnirivotthitaḥ

11. 11

    लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः

    निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः

    lohitārdrāstu bahavaḥ śerate vānararṣabhāḥ

    nirastāḥ patitā bhūmau tāmrapuṣpā iva drumāḥ

12. 12

    लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरा नावलोकयन्

    केचित्समुद्रे पतिताः केचिद्गगनमाश्रिताः

    laṅghayantaḥ pradhāvanto vānarā nāvalokayan

    kecitsamudre patitāḥ kecidgaganamāśritāḥ

13. 13

    वध्यमानास्तु ते वीरा राक्षसेन बलीयसा

    सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेनैव दुद्रुवुः

    vadhyamānāstu te vīrā rākṣasena balīyasā

    sāgaraṃ yena te tīrṇāḥ pathā tenaiva dudruvuḥ

14. 14

    ते स्थलानि तथा निम्नं विषण्णवदना भयात्

    ऋक्षा वृक्षान्समारूढाः केचित्पर्वतमाश्रिताः

    te sthalāni tathā nimnaṃ viṣaṇṇavadanā bhayāt

    ṛkṣā vṛkṣānsamārūḍhāḥ kecitparvatamāśritāḥ

15. 15

    ममज्जुरर्णवे केचिद्गुहाः केचित्समाश्रिताः

    निषेदुः प्लवगाः केचित्केचिन्नैवावतस्थिरे

    mamajjurarṇave kecidguhāḥ kecitsamāśritāḥ

    niṣeduḥ plavagāḥ kecitkecinnaivāvatasthire

16. 16

    तान्समीक्ष्याङ्गदो भग्नान्वानरानिदमब्रवीत्

    अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः

    tānsamīkṣyāṅgado bhagnānvānarānidamabravīt

    avatiṣṭhata yudhyāmo nivartadhvaṃ plavaṃgamāḥ

17. 17

    भग्नानां वो न पश्यामि परिगम्य महीमिमाम्

    स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान्परिरक्षथ

    bhagnānāṃ vo na paśyāmi parigamya mahīmimām

    sthānaṃ sarve nivartadhvaṃ kiṃ prāṇānparirakṣatha

18. 18

    निरायुधानां द्रवतामसंगगतिपौरुषाः

    दारा ह्यपहसिष्यन्ति स वै घातस्तु जीवताम्

    nirāyudhānāṃ dravatāmasaṃgagatipauruṣāḥ

    dārā hyapahasiṣyanti sa vai ghātastu jīvatām

19. 19

    कुलेषु जाताः सर्वे स्म विस्तीर्णेषु महत्सु च

    अनार्याः खलु यद्भीतास्त्यक्त्वा वीर्यं प्रधावत

    kuleṣu jātāḥ sarve sma vistīrṇeṣu mahatsu ca

    anāryāḥ khalu yadbhītāstyaktvā vīryaṃ pradhāvata

20. 20

    विकत्थनानि वो यानि यदा वै जनसंसदि

    तानि वः क्व च यतानि सोदग्राणि महान्ति च

    vikatthanāni vo yāni yadā vai janasaṃsadi

    tāni vaḥ kva ca yatāni sodagrāṇi mahānti ca

21. 21

    भीरुप्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीवति धिक्कृतः

    मार्गः सत्पुरुषैर्जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम्

    bhīrupravādāḥ śrūyante yastu jīvati dhikkṛtaḥ

    mārgaḥ satpuruṣairjuṣṭaḥ sevyatāṃ tyajyatāṃ bhayam

22. 22

    शयामहे वा निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः

    दुष्प्रापं ब्रह्मलोकं वा प्राप्नुमो युधि सूदिताः

    सम्प्राप्नुयामः कीर्तिं वा निहत्य शत्रुमाहवे

    śayāmahe vā nihatāḥ pṛthivyāmalpajīvitāḥ

    duṣprāpaṃ brahmalokaṃ vā prāpnumo yudhi sūditāḥ

    samprāpnuyāmaḥ kīrtiṃ vā nihatya śatrumāhave

23. 23

    न कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा जीवन्गमिष्यति

    दीप्यमानमिवासाद्य पतंगो ज्वलनं यथा

    na kumbhakarṇaḥ kākutsthaṃ dṛṣṭvā jīvangamiṣyati

    dīpyamānamivāsādya pataṃgo jvalanaṃ yathā

24. 24

    पलायनेन चोद्दिष्टाः प्राणान्रक्षामहे वयम्

    एकेन बहवो भग्ना यशो नाशं गमिष्यति

    palāyanena coddiṣṭāḥ prāṇānrakṣāmahe vayam

    ekena bahavo bhagnā yaśo nāśaṃ gamiṣyati

25. 25

    एवं ब्रुवाणं तं शूरमङ्गदं कनकाङ्गदम्

    द्रवमाणास्ततो वाक्यमूचुः शूरविगर्हितम्

    evaṃ bruvāṇaṃ taṃ śūramaṅgadaṃ kanakāṅgadam

    dravamāṇāstato vākyamūcuḥ śūravigarhitam

26. 26

    कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा

    न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः

    kṛtaṃ naḥ kadanaṃ ghoraṃ kumbhakarṇena rakṣasā

    na sthānakālo gacchāmo dayitaṃ jīvitaṃ hi naḥ

27. 27

    एतावदुक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः

    भीमं भीमाक्षमायान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः

    etāvaduktvā vacanaṃ sarve te bhejire diśaḥ

    bhīmaṃ bhīmākṣamāyāntaṃ dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ

28. 28

    द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन वलीमुखाः

    सान्त्वैश्च बहुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः

    dravamāṇāstu te vīrā aṅgadena valīmukhāḥ

    sāntvaiśca bahumānaiśca tataḥ sarve nivartitāḥ

29. 29

    ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः

    द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः

    ṛṣabhaśarabhamaindadhūmranīlāḥ kumudasuṣeṇagavākṣarambhatārāḥ

    dvividapanasavāyuputramukhyāstvaritatarābhimukhaṃ raṇaṃ prayātāḥ