Sarga 40

64 shlokas

1. 1

   अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः

   किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले

   athovāca mahātejā harirājo mahābalaḥ

   kimiyaṃ vyathitā senā mūḍhavāteva naurjale

2. 2

   सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत्

   न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महाबलम्

   sugrīvasya vacaḥ śrutvā vāliputro'ṅgado'bravīt

   na tvaṃ paśyasi rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam

3. 3

   शरजालाचितौ वीरावुभौ दशरथात्मजौ

   शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ

   śarajālācitau vīrāvubhau daśarathātmajau

   śaratalpe mahātmānau śayānau rudhirokṣitau

4. 4

   अथाब्रवीद्वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम्

   नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु

   athābravīdvānarendraḥ sugrīvaḥ putramaṅgadam

   nānimittamidaṃ manye bhavitavyaṃ bhayena tu

5. 5

   विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः

   प्रपलायन्ति हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः

   viṣaṇṇavadanā hyete tyaktapraharaṇā diśaḥ

   prapalāyanti harayastrāsādutphullalocanāḥ

6. 6

   अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः

   विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च

   anyonyasya na lajjante na nirīkṣanti pṛṣṭhataḥ

   viprakarṣanti cānyonyaṃ patitaṃ laṅghayanti ca

7. 7

   एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः

   सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च निरैक्षत

   etasminnantare vīro gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ

   sugrīvaṃ vardhayāmāsa rāghavaṃ ca niraikṣata

8. 8

   विभीषणं तं सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम्

   ऋक्षराजं समीपस्थं जाम्बवन्तमुवाच ह

   vibhīṣaṇaṃ taṃ sugrīvo dṛṣṭvā vānarabhīṣaṇam

   ṛkṣarājaṃ samīpasthaṃ jāmbavantamuvāca ha

9. 9

   विभीषणोऽयं सम्प्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः

   विद्रवन्ति परित्रस्ता रावणात्मजशङ्कया

   vibhīṣaṇo'yaṃ samprāpto yaṃ dṛṣṭvā vānararṣabhāḥ

   vidravanti paritrastā rāvaṇātmajaśaṅkayā

10. 10

    शीघ्रमेतान्सुवित्रस्तान्बहुधा विप्रधावितान्

    पर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम्

    śīghrametānsuvitrastānbahudhā vipradhāvitān

    paryavasthāpayākhyāhi vibhīṣaṇamupasthitam

11. 11

    सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः

    वानरान्सान्त्वयामास संनिवर्त्य प्रधावतः

    sugrīveṇaivamuktastu jāmbavānṛkṣapārthivaḥ

    vānarānsāntvayāmāsa saṃnivartya pradhāvataḥ

12. 12

    ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसंभ्रमाः

    ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम्

    te nivṛttāḥ punaḥ sarve vānarāstyaktasaṃbhramāḥ

    ṛkṣarājavacaḥ śrutvā taṃ ca dṛṣṭvā vibhīṣaṇam

13. 13

    विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश्चितम्

    लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः

    vibhīṣaṇastu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiścitam

    lakṣmaṇasya ca dharmātmā babhūva vyathitendriyaḥ

14. 14

    जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे प्रमृज्य च

    शोकसंपीडितमना रुरोद विललाप च

    jalaklinnena hastena tayornetre pramṛjya ca

    śokasaṃpīḍitamanā ruroda vilalāpa ca

15. 15

    इमौ तौ सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ

    इमामवस्थां गमितौ राक्षसैः कूटयोधिभिः

    imau tau sattvasampannau vikrāntau priyasaṃyugau

    imāmavasthāṃ gamitau rākṣasaiḥ kūṭayodhibhiḥ

16. 16

    भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना

    राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या छलितावृजुविक्रमौ

    bhrātuḥ putreṇa me tena duṣputreṇa durātmanā

    rākṣasyā jihmayā buddhyā chalitāvṛjuvikramau

17. 17

    शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ

    वसुधायामिमौ सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव

    śarairimāvalaṃ viddhau rudhireṇa samukṣitau

    vasudhāyāmimau suptau dṛśyete śalyakāviva

18. 18

    ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया

    तावुभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ

    yayorvīryamupāśritya pratiṣṭhā kāṅkṣitā mayā

    tāvubhau dehanāśāya prasuptau puruṣarṣabhau

19. 19

    जीवन्नद्य विपन्नोऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः

    प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः

    jīvannadya vipanno'smi naṣṭarājyamanorathaḥ

    prāptapratijñaśca ripuḥ sakāmo rāvaṇaḥ kṛtaḥ

20. 20

    एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम्

    सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नो हरिराजोऽब्रवीदिदम्

    evaṃ vilapamānaṃ taṃ pariṣvajya vibhīṣaṇam

    sugrīvaḥ sattvasampanno harirājo'bravīdidam

21. 21

    राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नात्र संशयः

    रावणः सह पुत्रेण स राज्यं नेह लप्स्यते

    rājyaṃ prāpsyasi dharmajña laṅkāyāṃ nātra saṃśayaḥ

    rāvaṇaḥ saha putreṇa sa rājyaṃ neha lapsyate

22. 22

    शरसंपीडितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ

    त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे

    śarasaṃpīḍitāvetāvubhau rāghavalakṣmaṇau

    tyaktvā mohaṃ vadhiṣyete sagaṇaṃ rāvaṇaṃ raṇe

23. 23

    तमेवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसम्

    सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह

    tamevaṃ sāntvayitvā tu samāśvāsya ca rākṣasam

    suṣeṇaṃ śvaśuraṃ pārśve sugrīvastamuvāca ha

24. 24

    सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसंज्ञावरिंदमौ

    गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ

    saha śūrairharigaṇairlabdhasaṃjñāvariṃdamau

    gaccha tvaṃ bhrātarau gṛhya kiṣkindhāṃ rāmalakṣmaṇau

25. 25

    अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम्

    मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम्

    ahaṃ tu rāvaṇaṃ hatvā saputraṃ sahabāndhavam

    maithilīmānayiṣyāmi śakro naṣṭāmiva śriyam

26. 26

    श्रुत्वैतद्वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत्

    देवासुरं महायुद्धमनुभूतं सुदारुणम्

    śrutvaitadvānarendrasya suṣeṇo vākyamabravīt

    devāsuraṃ mahāyuddhamanubhūtaṃ sudāruṇam

27. 27

    तदा स्म दानवा देवाञ्शरसंस्पर्शकोविदाः

    निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः

    tadā sma dānavā devāñśarasaṃsparśakovidāḥ

    nijaghnuḥ śastraviduṣaśchādayanto muhurmuhuḥ

28. 28

    तानार्तान्नष्टसंज्ञांश्च परासूंश्च बृहस्पतिः

    विद्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति

    tānārtānnaṣṭasaṃjñāṃśca parāsūṃśca bṛhaspatiḥ

    vidyābhirmantrayuktābhiroṣadhībhiścikitsati

29. 29

    तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम्

    जवेन वानराः शीघ्रं संपातिपनसादयः

    tānyauṣadhānyānayituṃ kṣīrodaṃ yāntu sāgaram

    javena vānarāḥ śīghraṃ saṃpātipanasādayaḥ

30. 30

    हरयस्तु विजानन्ति पार्वती ते महौषधी

    संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम्

    harayastu vijānanti pārvatī te mahauṣadhī

    saṃjīvakaraṇīṃ divyāṃ viśalyāṃ devanirmitām