Sarga 52

35 shlokas

1. 1

   तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः

   कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः

   taduktamatikāyasya balino bāhuśālinaḥ

   kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ

2. 2

   कुम्भकर्णकुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः

   अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम्

   kumbhakarṇakule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ

   avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum

3. 3

   न हि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ

   त्वं तु कैशोरकाद्धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि

   na hi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau

   tvaṃ tu kaiśorakāddhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktumicchasi

4. 4

   स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविभागवित्

   आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभ

   sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavibhāgavit

   ātmanaśca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabha

5. 5

   यत्तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना

   अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः

   yattu śakyaṃ balavatā kartuṃ prākṛtabuddhinā

   anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāttādṛśaṃ budhaḥ

6. 6

   यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान्

   अनुबोद्धुं स्वभावेन न हि लक्षणमस्ति ते

   yāṃstu dharmārthakāmāṃstvaṃ bravīṣi pṛthagāśrayān

   anuboddhuṃ svabhāvena na hi lakṣaṇamasti te

7. 7

   कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम्

   श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम्

   karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojanam

   śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām

8. 8

   निःश्रेयसफलावेव धर्मार्थावितरावपि

   अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलं च प्रत्यवायिकम्

   niḥśreyasaphalāveva dharmārthāvitarāvapi

   adharmānarthayoḥ prāptiḥ phalaṃ ca pratyavāyikam

9. 9

   ऐहलौकिकपारत्र्यं कर्म पुंभिर्निषेव्यते

   कर्माण्यपि तु कल्प्यानि लभते काममास्थितः

   aihalaukikapāratryaṃ karma puṃbhirniṣevyate

   karmāṇyapi tu kalpyāni labhate kāmamāsthitaḥ

10. 10

    तत्र कॢप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः

    शत्रौ हि साहसं यत्स्यात्किमिवात्रापनीयते

    tatra kḷptamidaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ

    śatrau hi sāhasaṃ yatsyātkimivātrāpanīyate

11. 11

    एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्रकृतस्त्वया

    तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च

    ekasyaivābhiyāne tu heturyaḥ prakṛtastvayā

    tatrāpyanupapannaṃ te vakṣyāmi yadasādhu ca

12. 12

    येन पूर्वं जनस्थाने बहवोऽतिबला हताः

    राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि

    yena pūrvaṃ janasthāne bahavo'tibalā hatāḥ

    rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ kathameko jayiṣyasi

13. 13

    ये पुरा निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः

    राक्षसांस्तान्पुरे सर्वान्भीतानद्यापि पश्यसि

    ye purā nirjitāstena janasthāne mahaujasaḥ

    rākṣasāṃstānpure sarvānbhītānadyāpi paśyasi

14. 14

    तं सिंहमिव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम्

    सर्पं सुप्तमिवाबुद्ध्या प्रबोधयितुमिच्छसि

    taṃ siṃhamiva saṃkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam

    sarpaṃ suptamivābuddhyā prabodhayitumicchasi

15. 15

    ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम्

    कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति

    jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam

    kastaṃ mṛtyumivāsahyamāsādayitumarhati

16. 16

    संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने

    एकस्य गमनं तत्र न हि मे रोचते तव

    saṃśayasthamidaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane

    ekasya gamanaṃ tatra na hi me rocate tava

17. 17

    हीनार्थस्तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतो यथा

    निश्चितं जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति

    hīnārthastu samṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛto yathā

    niścitaṃ jīvitatyāge vaśamānetumicchati

18. 18

    यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम

    कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः

    yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama

    kathamāśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ

19. 19

    एवमुक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः

    उवाच रक्षसां मध्ये रावणं लोकरावणम्

    evamuktvā tu saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ

    uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇaṃ lokarāvaṇam

20. 20

    लब्ध्वा पुनस्तां वैदेहीं किमर्थं त्वं प्रजल्पसि

    यदेच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति

    labdhvā punastāṃ vaidehīṃ kimarthaṃ tvaṃ prajalpasi

    yadecchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati

21. 21

    दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः

    रुचितश्चेत्स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तं शृणु

    dṛṣṭaḥ kaścidupāyo me sītopasthānakārakaḥ

    rucitaścetsvayā buddhyā rākṣaseśvara taṃ śṛṇu

22. 22

    अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः

    पञ्च रामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय

    ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ

    pañca rāmavadhāyaite niryāntītyavaghoṣaya

23. 23

    ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः

    जेष्यामो यदि ते शत्रून्नोपायैः कृत्यमस्ति नः

    tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmastasya yatnataḥ

    jeṣyāmo yadi te śatrūnnopāyaiḥ kṛtyamasti naḥ

24. 24

    अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः

    ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत्समीक्षितुम्

    atha jīvati naḥ śatrurvayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ

    tataḥ samabhipatsyāmo manasā yatsamīkṣitum

25. 25

    वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः

    विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः

    vayaṃ yuddhādihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ

    vidārya svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śitaiḥ

26. 26

    भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः

    तव पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः कामं प्रपूरय

    bhakṣito rāghavo'smābhirlakṣmaṇaśceti vādinaḥ

    tava pādau grahīṣyāmastvaṃ naḥ kāmaṃ prapūraya

27. 27

    ततोऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव

    हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः

    tato'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva

    hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ

28. 28

    प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिंदम

    भोगांश्च परिवारांश्च कामांश्च वसु दापय

    prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvamariṃdama

    bhogāṃśca parivārāṃśca kāmāṃśca vasu dāpaya

29. 29

    ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम्

    पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब

    tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇāmanulepanam

    peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba

30. 30

    ततोऽस्मिन्बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते

    प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वय

    धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय

    tato'sminbahulībhūte kaulīne sarvato gate

    praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvaya

    dhanadhānyaiśca kāmaiśca ratnaiścaināṃ pralobhaya