Sarga 93

27 shlokas

1. 1

   स तु मोहात्सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः

   क्रोधसंरक्तनयनो रावणः सूतमब्रवीत्

   sa tu mohātsusaṃkruddhaḥ kṛtāntabalacoditaḥ

   krodhasaṃraktanayano rāvaṇaḥ sūtamabravīt

2. 2

   हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम्

   भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा

   hīnavīryamivāśaktaṃ pauruṣeṇa vivarjitam

   bhīruṃ laghumivāsattvaṃ vihīnamiva tejasā

3. 3

   विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रैरिव बहिष्कृतम्

   मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे

   vimuktamiva māyābhirastrairiva bahiṣkṛtam

   māmavajñāya durbuddhe svayā buddhyā viceṣṭase

4. 4

   किमर्थं मामवज्ञाय मच्छन्दमनवेक्ष्य च

   त्वया शत्रुसमक्षं मे रथोऽयमपवाहितः

   kimarthaṃ māmavajñāya macchandamanavekṣya ca

   tvayā śatrusamakṣaṃ me ratho'yamapavāhitaḥ

5. 5

   त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकालसमार्जितम्

   यशो वीर्यं च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशितः

   tvayādya hi mamānārya cirakālasamārjitam

   yaśo vīryaṃ ca tejaśca pratyayaśca vināśitaḥ

6. 6

   शत्रोः प्रख्यातवीर्यस्य रञ्जनीयस्य विक्रमैः

   पश्यतो युद्धलुब्धोऽहं कृतः कापुरुषस्त्वया

   śatroḥ prakhyātavīryasya rañjanīyasya vikramaiḥ

   paśyato yuddhalubdho'haṃ kṛtaḥ kāpuruṣastvayā

7. 7

   यस्त्वं रथमिमं मोहान्न चोद्वहसि दुर्मते

   सत्योऽयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः

   yastvaṃ rathamimaṃ mohānna codvahasi durmate

   satyo'yaṃ pratitarko me pareṇa tvamupaskṛtaḥ

8. 8

   न हीदं विद्यते कर्म सुहृदो हितकाङ्क्षिणः

   रिपूणां सदृशं चैतन्न त्वयैतत्स्वनुष्ठितम्

   na hīdaṃ vidyate karma suhṛdo hitakāṅkṣiṇaḥ

   ripūṇāṃ sadṛśaṃ caitanna tvayaitatsvanuṣṭhitam

9. 9

   निवर्तय रथं शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः

   यदि वाप्युषितोऽसि त्वं स्मर्यन्ते यदि वा गुणाः

   nivartaya rathaṃ śīghraṃ yāvannāpaiti me ripuḥ

   yadi vāpyuṣito'si tvaṃ smaryante yadi vā guṇāḥ

10. 10

    एवं परुषमुक्तस्तु हितबुद्धिरबुद्धिना

    अब्रवीद्रावणं सूतो हितं सानुनयं वचः

    evaṃ paruṣamuktastu hitabuddhirabuddhinā

    abravīdrāvaṇaṃ sūto hitaṃ sānunayaṃ vacaḥ

11. 11

    न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मि नोपजप्तोऽस्मि शत्रुभिः

    न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया

    na bhīto'smi na mūḍho'smi nopajapto'smi śatrubhiḥ

    na pramatto na niḥsneho vismṛtā na ca satkriyā

12. 12

    मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता

    स्नेहप्रस्कन्नमनसा प्रियमित्यप्रियं कृतम्

    mayā tu hitakāmena yaśaśca parirakṣatā

    snehapraskannamanasā priyamityapriyaṃ kṛtam

13. 13

    नास्मिन्नर्थे महाराज त्वं मां प्रियहिते रतम्

    कश्चिल्लघुरिवानार्यो दोषतो गन्तुमर्हसि

    nāsminnarthe mahārāja tvaṃ māṃ priyahite ratam

    kaścillaghurivānāryo doṣato gantumarhasi

14. 14

    श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं मया रथः

    नदीवेग इवाम्भोभिः संयुगे विनिवर्तितः

    śrūyatāmabhidhāsyāmi yannimittaṃ mayā rathaḥ

    nadīvega ivāmbhobhiḥ saṃyuge vinivartitaḥ

15. 15

    श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा

    न हि ते वीर सौमुख्यं प्रहर्षं वोपधारये

    śramaṃ tavāvagacchāmi mahatā raṇakarmaṇā

    na hi te vīra saumukhyaṃ praharṣaṃ vopadhāraye

16. 16

    रथोद्वहनखिन्नाश्च त इमे रथवाजिनः

    दीना घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहता इव

    rathodvahanakhinnāśca ta ime rathavājinaḥ

    dīnā gharmapariśrāntā gāvo varṣahatā iva

17. 17

    निमित्तानि च भूयिष्ठं यानि प्रादुर्भवन्ति नः

    तेषु तेष्वभिपन्नेषु लक्षयाम्यप्रदक्षिणम्

    nimittāni ca bhūyiṣṭhaṃ yāni prādurbhavanti naḥ

    teṣu teṣvabhipanneṣu lakṣayāmyapradakṣiṇam

18. 18

    देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च

    दैन्यं हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम्

    deśakālau ca vijñeyau lakṣaṇānīṅgitāni ca

    dainyaṃ harṣaśca khedaśca rathinaśca balābalam

19. 19

    स्थलनिम्नानि भूमेश्च समानि विषमाणि च

    युद्धकालश्च विज्ञेयः परस्यान्तरदर्शनम्

    sthalanimnāni bhūmeśca samāni viṣamāṇi ca

    yuddhakālaśca vijñeyaḥ parasyāntaradarśanam

20. 20

    उपयानापयाने च स्थानं प्रत्यपसर्पणम्

    सर्वमेतद्रथस्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना

    upayānāpayāne ca sthānaṃ pratyapasarpaṇam

    sarvametadrathasthena jñeyaṃ rathakuṭumbinā

21. 21

    तव विश्रामहेतोस्तु तथैषां रथवाजिनाम्

    रौद्रं वर्जयता खेदं क्षमं कृतमिदं मया

    tava viśrāmahetostu tathaiṣāṃ rathavājinām

    raudraṃ varjayatā khedaṃ kṣamaṃ kṛtamidaṃ mayā

22. 22

    न मया स्वेच्छया वीर रथोऽयमपवाहितः

    भर्तृस्नेहपरीतेन मयेदं यत्कृतं विभो

    na mayā svecchayā vīra ratho'yamapavāhitaḥ

    bhartṛsnehaparītena mayedaṃ yatkṛtaṃ vibho

23. 23

    आज्ञापय यथातत्त्वं वक्ष्यस्यरिनिषूदन

    तत्करिष्याम्यहं वीर गतानृण्येन चेतसा

    ājñāpaya yathātattvaṃ vakṣyasyariniṣūdana

    tatkariṣyāmyahaṃ vīra gatānṛṇyena cetasā

24. 24

    संतुष्टस्तेन वाक्येन रावणस्तस्य सारथेः

    प्रशस्यैनं बहुविधं युद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम्

    saṃtuṣṭastena vākyena rāvaṇastasya sāratheḥ

    praśasyainaṃ bahuvidhaṃ yuddhalubdho'bravīdidam

25. 25

    रथं शीघ्रमिमं सूत राघवाभिमुखं कुरु

    नाहत्वा समरे शत्रून्निवर्तिष्यति रावणः

    rathaṃ śīghramimaṃ sūta rāghavābhimukhaṃ kuru

    nāhatvā samare śatrūnnivartiṣyati rāvaṇaḥ

26. 26

    एवमुक्त्वा ततस्तुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः

    ददौ तस्य शुभं ह्येकं हस्ताभरणमुत्तमम्

    evamuktvā tatastuṣṭo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

    dadau tasya śubhaṃ hyekaṃ hastābharaṇamuttamam

27. 27

    ततो द्रुतं रावणवाक्यचोदितः प्रचोदयामास हयान्स सारथिः

    स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथः क्षणेन रामस्य रणाग्रतोऽभवत्

    tato drutaṃ rāvaṇavākyacoditaḥ pracodayāmāsa hayānsa sārathiḥ

    sa rākṣasendrasya tato mahārathaḥ kṣaṇena rāmasya raṇāgrato'bhavat