Sarga 51

47 shlokas

1. 1

   तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम्

   कुम्भकर्णो बभाषेऽथ वचनं प्रजहास च

   tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam

   kumbhakarṇo babhāṣe'tha vacanaṃ prajahāsa ca

2. 2

   दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये

   हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया

   dṛṣṭo doṣo hi yo'smābhiḥ purā mantravinirṇaye

   hiteṣvanabhiyuktena so'yamāsāditastvayā

3. 3

   शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः

   निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः

   śīghraṃ khalvabhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ

   nirayeṣveva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ

4. 4

   प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम्

   केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः

   prathamaṃ vai mahārāja kṛtyametadacintitam

   kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ

5. 5

   यः पश्चात्पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः

   पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ

   yaḥ paścātpūrvakāryāṇi kuryādaiśvaryamāsthitaḥ

   pūrvaṃ cottarakāryāṇi na sa veda nayānayau

6. 6

   देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत्

   क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव

   deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat

   kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣyaprayateṣviva

7. 7

   त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपश्यति

   सचिवैः समयं कृत्वा स सभ्ये वर्तते पथि

   trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapaśyati

   sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa sabhye vartate pathi

8. 8

   यथागमं च यो राजा समयं विचिकीर्षति

   बुध्यते सचिवान्बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति

   yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ vicikīrṣati

   budhyate sacivānbuddhyā suhṛdaścānupaśyati

9. 9

   धर्ममर्थं च कामं च सर्वान्वा रक्षसां पते

   भजते पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः

   dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvānvā rakṣasāṃ pate

   bhajate puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ

10. 10

    त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते

    राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम्

    triṣu caiteṣu yacchreṣṭhaṃ śrutvā tannāvabudhyate

    rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam

11. 11

    उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं काले च विक्रमम्

    योगं च रक्षसां श्रेष्ठ तावुभौ च नयानयौ

    upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ kāle ca vikramam

    yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāvubhau ca nayānayau

12. 12

    काले धर्मार्थकामान्यः संमन्त्र्य सचिवैः सह

    निषेवेतात्मवांल्लोके न स व्यसनमाप्नुयात्

    kāle dharmārthakāmānyaḥ saṃmantrya sacivaiḥ saha

    niṣevetātmavāṃlloke na sa vyasanamāpnuyāt

13. 13

    हितानुबन्धमालोक्य कार्याकार्यमिहात्मनः

    राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैः सह जीवति

    hitānubandhamālokya kāryākāryamihātmanaḥ

    rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivaiḥ saha jīvati

14. 14

    अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान्पुरुषाः पशुबुद्धयः

    प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः

    anabhijñāya śāstrārthānpuruṣāḥ paśubuddhayaḥ

    prāgalbhyādvaktumicchanti mantreṣvabhyantarīkṛtāḥ

15. 15

    अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यमहितं वचः

    अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम्

    aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ na kāryamahitaṃ vacaḥ

    arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyamicchatām

16. 16

    अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः

    अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषणाः

    ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyājjalpanti ye narāḥ

    avekṣya mantrabāhyāste kartavyāḥ kṛtyadūṣaṇāḥ

17. 17

    विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः

    विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः

    vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhirbudhaiḥ

    viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ

18. 18

    तान्भर्ता मित्रसंकाशानमित्रान्मन्त्रनिर्णये

    व्यवहारेण जानीयात्सचिवानुपसंहितान्

    tānbhartā mitrasaṃkāśānamitrānmantranirṇaye

    vyavahāreṇa jānīyātsacivānupasaṃhitān

19. 19

    चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः

    छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः

    capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ

    chidramanye prapadyante krauñcasya khamiva dvijāḥ

20. 20

    यो हि शत्रुमवज्ञाय नात्मानमभिरक्षति

    अवाप्नोति हि सोऽनर्थान्स्थानाच्च व्यवरोप्यते

    yo hi śatrumavajñāya nātmānamabhirakṣati

    avāpnoti hi so'narthānsthānācca vyavaropyate

21. 21

    तत्तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम्

    भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश्चैनमुवाच ह

    tattu śrutvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇasya bhāṣitam

    bhrukuṭiṃ caiva saṃcakre kruddhaścainamuvāca ha

22. 22

    मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशाससि

    किमेवं वाक्श्रमं कृत्वा काले युक्तं विधीयताम्

    mānyo gururivācāryaḥ kiṃ māṃ tvamanuśāsasi

    kimevaṃ vākśramaṃ kṛtvā kāle yuktaṃ vidhīyatām

23. 23

    विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वा बलवीर्याश्रयेण वा

    नाभिपन्नमिदानीं यद्व्यर्थास्तस्य पुनः कृथाः

    vibhramāccittamohādvā balavīryāśrayeṇa vā

    nābhipannamidānīṃ yadvyarthāstasya punaḥ kṛthāḥ

24. 24

    अस्मिन्काले तु यद्युक्तं तदिदानीं विधीयताम्

    ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु

    asminkāle tu yadyuktaṃ tadidānīṃ vidhīyatām

    mamāpanayajaṃ doṣaṃ vikrameṇa samīkuru

25. 25

    यदि खल्वस्ति मे स्नेहो भ्रातृत्वं वावगच्छसि

    यदि वा कार्यमेतत्ते हृदि कार्यतमं मतम्

    yadi khalvasti me sneho bhrātṛtvaṃ vāvagacchasi

    yadi vā kāryametatte hṛdi kāryatamaṃ matam

26. 26

    स सुहृद्यो विपन्नार्थं दीनमभ्यवपद्यते

    स बन्धुर्योऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते

    sa suhṛdyo vipannārthaṃ dīnamabhyavapadyate

    sa bandhuryo'panīteṣu sāhāyyāyopakalpate

27. 27

    तमथैवं ब्रुवाणं तु वचनं धीरदारुणम्

    रुष्टोऽयमिति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णमुवाच ह

    tamathaivaṃ bruvāṇaṃ tu vacanaṃ dhīradāruṇam

    ruṣṭo'yamiti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇamuvāca ha

28. 28

    अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम्

    कुम्भकर्णः शनैर्वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन्

    atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam

    kumbhakarṇaḥ śanairvākyaṃ babhāṣe parisāntvayan

29. 29

    अलं राक्षसराजेन्द्र संतापमुपपद्य ते

    रोषं च सम्परित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि

    alaṃ rākṣasarājendra saṃtāpamupapadya te

    roṣaṃ ca samparityajya svastho bhavitumarhasi

30. 30

    नैतन्मनसि कर्तव्यं मयि जीवति पार्थिव

    तमहं नाशयिष्यामि यत्कृते परितप्यसे

    naitanmanasi kartavyaṃ mayi jīvati pārthiva

    tamahaṃ nāśayiṣyāmi yatkṛte paritapyase