Sarga 47

135 shlokas

1. 1

   तस्मिन्हते राक्षससैन्यपाले प्लवंगमानामृषभेण युद्धे

   भीमायुधं सागरतुल्यवेगं प्रदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम्

   tasminhate rākṣasasainyapāle plavaṃgamānāmṛṣabheṇa yuddhe

   bhīmāyudhaṃ sāgaratulyavegaṃ pradudruve rākṣasarājasainyam

2. 2

   गत्वा तु रक्षोऽधिपतेः शशंसुः सेनापतिं पावकसूनुशस्तम्

   तच्चापि तेषां वचनं निशम्य रक्षोऽधिपः क्रोधवशं जगाम

   gatvā tu rakṣo'dhipateḥ śaśaṃsuḥ senāpatiṃ pāvakasūnuśastam

   taccāpi teṣāṃ vacanaṃ niśamya rakṣo'dhipaḥ krodhavaśaṃ jagāma

3. 3

   संख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य शोकार्दितः क्रोधपरीतचेताः

   उवाच तान्नैरृतयोधमुख्यानिन्द्रो यथा चामरयोधमुख्यान्

   saṃkhye prahastaṃ nihataṃ niśamya śokārditaḥ krodhaparītacetāḥ

   uvāca tānnairṛtayodhamukhyānindro yathā cāmarayodhamukhyān

4. 4

   नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसूदनः

   सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः

   nāvajñā ripave kāryā yairindrabalasūdanaḥ

   sūditaḥ sainyapālo me sānuyātraḥ sakuñjaraḥ

5. 5

   सोऽहं रिपुविनाशाय विजयायाविचारयन्

   स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम्

   so'haṃ ripuvināśāya vijayāyāvicārayan

   svayameva gamiṣyāmi raṇaśīrṣaṃ tadadbhutam

6. 6

   अद्य तद्वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम्

   निर्दहिष्यामि बाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः

   adya tadvānarānīkaṃ rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam

   nirdahiṣyāmi bāṇaughairvanaṃ dīptairivāgnibhiḥ

7. 7

   स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं रथं तुरंगोत्तमराजियुक्तम्

   प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं समारुरोहामरराजशत्रुः

   sa evamuktvā jvalanaprakāśaṃ rathaṃ turaṃgottamarājiyuktam

   prakāśamānaṃ vapuṣā jvalantaṃ samārurohāmararājaśatruḥ

8. 8

   स शङ्खभेरीपटहप्रणादैरास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादैः

   पुण्यैः स्तवैश्चाप्यभिपूज्यमानस्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः

   sa śaṅkhabherīpaṭahapraṇādairāsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādaiḥ

   puṇyaiḥ stavaiścāpyabhipūjyamānastadā yayau rākṣasarājamukhyaḥ

9. 9

   स शैलजीमूतनिकाशरूपैर्मांसाशनैः पावकदीप्तनेत्रैः

   बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यैर्भूतैर्वृतो रुद्र इवामरेशः

   sa śailajīmūtanikāśarūpairmāṃsāśanaiḥ pāvakadīptanetraiḥ

   babhau vṛto rākṣasarājamukhyairbhūtairvṛto rudra ivāmareśaḥ

10. 10

    ततो नगर्याः सहसा महौजा निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम्

    महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्श समुद्यतं पादपशैलहस्तम्

    tato nagaryāḥ sahasā mahaujā niṣkramya tadvānarasainyamugram

    mahārṇavābhrastanitaṃ dadarśa samudyataṃ pādapaśailahastam

11. 11

    तद्राक्षसानीकमतिप्रचण्डमालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः

    विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठमुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः

    tadrākṣasānīkamatipracaṇḍamālokya rāmo bhujagendrabāhuḥ

    vibhīṣaṇaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhamuvāca senānugataḥ pṛthuśrīḥ

12. 12

    नानापताकाध्वजशस्त्रजुष्टं प्रासासिशूलायुधचक्रजुष्टम्

    सैन्यं नगेन्द्रोपमनागजुष्टं कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टम्

    nānāpatākādhvajaśastrajuṣṭaṃ prāsāsiśūlāyudhacakrajuṣṭam

    sainyaṃ nagendropamanāgajuṣṭaṃ kasyedamakṣobhyamabhīrujuṣṭam

13. 13

    ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं विभीषणः शक्रसमानवीर्यः

    शशंस रामस्य बलप्रवेकं महात्मनां राक्षसपुंगवानाम्

    tatastu rāmasya niśamya vākyaṃ vibhīṣaṇaḥ śakrasamānavīryaḥ

    śaśaṃsa rāmasya balapravekaṃ mahātmanāṃ rākṣasapuṃgavānām

14. 14

    योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः

    प्रकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैति ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन्

    yo'sau gajaskandhagato mahātmā navoditārkopamatāmravaktraḥ

    prakampayannāgaśiro'bhyupaiti hyakampanaṃ tvenamavehi rājan

15. 15

    योऽसौ रथस्थो मृगराजकेतुर्धून्वन्धनुः शक्रधनुःप्रकाशम्

    करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः

    yo'sau rathastho mṛgarājaketurdhūnvandhanuḥ śakradhanuḥprakāśam

    karīva bhātyugravivṛttadaṃṣṭraḥ sa indrajinnāma varapradhānaḥ

16. 16

    यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो धन्वी रथस्थोऽतिरथोऽतिवीर्यः

    विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं नाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः

    yaścaiṣa vindhyāstamahendrakalpo dhanvī rathastho'tiratho'tivīryaḥ

    visphārayaṃścāpamatulyamānaṃ nāmnātikāyo'tivivṛddhakāyaḥ

17. 17

    योऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षुरारुह्य घण्टानिनदप्रणादम्

    गजं खरं गर्जति वै महात्मा महोदरो नाम स एष वीरः

    yo'sau navārkoditatāmracakṣurāruhya ghaṇṭāninadapraṇādam

    gajaṃ kharaṃ garjati vai mahātmā mahodaro nāma sa eṣa vīraḥ

18. 18

    योऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्डमारुह्य संध्याभ्रगिरिप्रकाशम्

    प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं पिशाच एषाशनितुल्यवेगः

    yo'sau hayaṃ kāñcanacitrabhāṇḍamāruhya saṃdhyābhragiriprakāśam

    prāsaṃ samudyamya marīcinaddhaṃ piśāca eṣāśanitulyavegaḥ

19. 19

    यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य विद्युत्प्रभं किंकरवज्रवेगम्

    वृषेन्द्रमास्थाय गिरिप्रकाशमायाति सोऽसौ त्रिशिरा यशस्वी

    yaścaiṣa śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya vidyutprabhaṃ kiṃkaravajravegam

    vṛṣendramāsthāya giriprakāśamāyāti so'sau triśirā yaśasvī

20. 20

    असौ च जीमूतनिकाशरूपः कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः

    समाहितः पन्नगराजकेतुर्विस्फारयन्भाति धनुर्विधून्वन्

    asau ca jīmūtanikāśarūpaḥ kumbhaḥ pṛthuvyūḍhasujātavakṣāḥ

    samāhitaḥ pannagarājaketurvisphārayanbhāti dhanurvidhūnvan

21. 21

    यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य

    आयाति रक्षोबलकेतुभूतः सोऽसौ निकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा

    yaścaiṣa jāmbūnadavajrajuṣṭaṃ dīptaṃ sadhūmaṃ parighaṃ pragṛhya

    āyāti rakṣobalaketubhūtaḥ so'sau nikumbho'dbhutaghorakarmā

22. 22

    यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं पताकिनं पावकदीप्तरूपम्

    रथं समास्थाय विभात्युदग्रो नरान्तकोऽसौ नगशृङ्गयोधी

    yaścaiṣa cāpāsiśaraughajuṣṭaṃ patākinaṃ pāvakadīptarūpam

    rathaṃ samāsthāya vibhātyudagro narāntako'sau nagaśṛṅgayodhī

23. 23

    यश्चैष नानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगेन्द्रवक्त्रैः

    भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रैः सोऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता

    yaścaiṣa nānāvidhaghorarūpairvyāghroṣṭranāgendramṛgendravaktraiḥ

    bhūtairvṛto bhāti vivṛttanetraiḥ so'sau surāṇāmapi darpahantā

24. 24

    यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभातिच्छत्त्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम्

    अत्रैष रक्षोऽधिपतिर्महात्मा भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति

    yatraitadindupratimaṃ vibhāticchattraṃ sitaṃ sūkṣmaśalākamagryam

    atraiṣa rakṣo'dhipatirmahātmā bhūtairvṛto rudra ivāvabhāti

25. 25

    असौ किरीटी चलकुण्डलास्यो नागेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः

    महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता रक्षोऽधिपः सूर्य इवावभाति

    asau kirīṭī calakuṇḍalāsyo nāgendravindhyopamabhīmakāyaḥ

    mahendravaivasvatadarpahantā rakṣo'dhipaḥ sūrya ivāvabhāti

26. 26

    प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिंदमम्

    अहो दीप्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः

    pratyuvāca tato rāmo vibhīṣaṇamariṃdamam

    aho dīpto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

27. 27

    आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिभिर्भाति रावणः

    सुव्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं तेजःसमावृतम्

    āditya iva duṣprekṣyo raśmibhirbhāti rāvaṇaḥ

    suvyaktaṃ lakṣaye hyasya rūpaṃ tejaḥsamāvṛtam

28. 28

    देवदानववीराणां वपुर्नैवंविधं भवेत्

    यादृशं राक्षसेन्द्रस्य वपुरेतत्प्रकाशते

    devadānavavīrāṇāṃ vapurnaivaṃvidhaṃ bhavet

    yādṛśaṃ rākṣasendrasya vapuretatprakāśate

29. 29

    सर्वे पर्वतसंकाशाः सर्वे पर्वतयोधिनः

    सर्वे दीप्तायुधधरा योधाश्चास्य महौजसः

    sarve parvatasaṃkāśāḥ sarve parvatayodhinaḥ

    sarve dīptāyudhadharā yodhāścāsya mahaujasaḥ

30. 30

    भाति राक्षसराजोऽसौ प्रदीप्तैर्भीमविक्रमैः

    भूतैः परिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः

    bhāti rākṣasarājo'sau pradīptairbhīmavikramaiḥ

    bhūtaiḥ parivṛtastīkṣṇairdehavadbhirivāntakaḥ