Sarga 74

27 shlokas

1. 1

   एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः

   धनुष्पाणिनमादाय त्वरमाणो जगाम सः

   evamuktvā tu saumitriṃ jātaharṣo vibhīṣaṇaḥ

   dhanuṣpāṇinamādāya tvaramāṇo jagāma saḥ

2. 2

   अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य च महद्वनम्

   दर्शयामास तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः

   avidūraṃ tato gatvā praviśya ca mahadvanam

   darśayāmāsa tatkarma lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ

3. 3

   नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम्

   तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत्

   nīlajīmūtasaṃkāśaṃ nyagrodhaṃ bhīmadarśanam

   tejasvī rāvaṇabhrātā lakṣmaṇāya nyavedayat

4. 4

   इहोपहारं भूतानां बलवान्रावणात्मजः

   उपहृत्य ततः पश्चात्संग्राममभिवर्तते

   ihopahāraṃ bhūtānāṃ balavānrāvaṇātmajaḥ

   upahṛtya tataḥ paścātsaṃgrāmamabhivartate

5. 5

   अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः

   निहन्ति समरे शत्रून्बध्नाति च शरोत्तमैः

   adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati rākṣasaḥ

   nihanti samare śatrūnbadhnāti ca śarottamaiḥ

6. 6

   तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम्

   विध्वंसय शरैस्तीक्ष्णैः सरथं साश्वसारथिम्

   tamapraviṣṭaṃ nyagrodhaṃ balinaṃ rāvaṇātmajam

   vidhvaṃsaya śaraistīkṣṇaiḥ sarathaṃ sāśvasārathim

7. 7

   तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः

   बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन्धनुः

   tathetyuktvā mahātejāḥ saumitrirmitranandanaḥ

   babhūvāvasthitastatra citraṃ visphārayandhanuḥ

8. 8

   स रथेनाग्निवर्णेन बलवान्रावणात्मजः

   इन्द्रजित्कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत

   sa rathenāgnivarṇena balavānrāvaṇātmajaḥ

   indrajitkavacī khaḍgī sadhvajaḥ pratyadṛśyata

9. 9

   तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम्

   समाह्वये त्वां समरे सम्यग्युद्धं प्रयच्छ मे

   tamuvāca mahātejāḥ paulastyamaparājitam

   samāhvaye tvāṃ samare samyagyuddhaṃ prayaccha me

10. 10

    एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः

    अब्रवीत्परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम्

    evamukto mahātejā manasvī rāvaṇātmajaḥ

    abravītparuṣaṃ vākyaṃ tatra dṛṣṭvā vibhīṣaṇam

11. 11

    इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षाद्भ्राता पितुर्मम

    कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस

    iha tvaṃ jātasaṃvṛddhaḥ sākṣādbhrātā piturmama

    kathaṃ druhyasi putrasya pitṛvyo mama rākṣasa

12. 12

    न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते

    प्रमाणं न च सोदर्यं न धर्मो धर्मदूषण

    na jñātitvaṃ na sauhārdaṃ na jātistava durmate

    pramāṇaṃ na ca sodaryaṃ na dharmo dharmadūṣaṇa

13. 13

    शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः

    यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः

    śocyastvamasi durbuddhe nindanīyaśca sādhubhiḥ

    yastvaṃ svajanamutsṛjya parabhṛtyatvamāgataḥ

14. 14

    नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम्

    क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीचपराश्रयः

    naitacchithilayā buddhyā tvaṃ vetsi mahadantaram

    kva ca svajanasaṃvāsaḥ kva ca nīcaparāśrayaḥ

15. 15

    गुणवान्वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा

    निर्गुणः स्वजनः श्रेयान्यः परः पर एव सः

    guṇavānvā parajanaḥ svajano nirguṇo'pi vā

    nirguṇaḥ svajanaḥ śreyānyaḥ paraḥ para eva saḥ

16. 16

    निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर

    स्वजनेन त्वया शक्यं परुषं रावणानुज

    niranukrośatā ceyaṃ yādṛśī te niśācara

    svajanena tvayā śakyaṃ paruṣaṃ rāvaṇānuja

17. 17

    इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः

    अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे

    ityukto bhrātṛputreṇa pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ

    ajānanniva macchīlaṃ kiṃ rākṣasa vikatthase

18. 18

    राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात्

    कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम्

    गुणोऽयं प्रथमो नॄणां तन्मे शीलमराक्षसम्

    rākṣasendrasutāsādho pāruṣyaṃ tyaja gauravāt

    kule yadyapyahaṃ jāto rakṣasāṃ krūrakarmaṇām

    guṇo'yaṃ prathamo nṝṇāṃ tanme śīlamarākṣasam

19. 19

    न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे

    भ्रात्रा विषमशीलेन कथं भ्राता निरस्यते

    na rame dāruṇenāhaṃ na cādharmeṇa vai rame

    bhrātrā viṣamaśīlena kathaṃ bhrātā nirasyate

20. 20

    परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम्

    सुहृदामतिशङ्का च त्रयो दोषाः क्षयावहाः

    parasvānāṃ ca haraṇaṃ paradārābhimarśanam

    suhṛdāmatiśaṅkā ca trayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ

21. 21

    महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः

    अभिमानश्च कोपश्च वैरित्वं प्रतिकूलता

    maharṣīṇāṃ vadho ghoraḥ sarvadevaiśca vigrahaḥ

    abhimānaśca kopaśca vairitvaṃ pratikūlatā

22. 22

    एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः

    गुणान्प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः

    ete doṣā mama bhrāturjīvitaiśvaryanāśanāḥ

    guṇānpracchādayāmāsuḥ parvatāniva toyadāḥ

23. 23

    दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव

    नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता

    doṣairetaiḥ parityakto mayā bhrātā pitā tava

    neyamasti purī laṅkā na ca tvaṃ na ca te pitā

24. 24

    अतिमानी च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस

    बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि

    atimānī ca bālaśca durvinītaśca rākṣasa

    baddhastvaṃ kālapāśena brūhi māṃ yadyadicchasi

25. 25

    अद्य ते व्यसनं प्राप्तं किमिह त्वं तु वक्ष्यसि

    प्रवेष्टुं न त्वया शक्यो न्यग्रोधो राक्षसाधम

    adya te vyasanaṃ prāptaṃ kimiha tvaṃ tu vakṣyasi

    praveṣṭuṃ na tvayā śakyo nyagrodho rākṣasādhama

26. 26

    धर्षयित्वा तु काकुत्स्थौ न शक्यं जीवितुं त्वया

    युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह

    हतस्त्वं देवताकार्यं करिष्यसि यमक्षये

    dharṣayitvā tu kākutsthau na śakyaṃ jīvituṃ tvayā

    yudhyasva naradevena lakṣmaṇena raṇe saha

    hatastvaṃ devatākāryaṃ kariṣyasi yamakṣaye

27. 27

    निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम्

    न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं त्वमद्य जीवन्सबलो गमिष्यसि

    nidarśayasvātmabalaṃ samudyataṃ kuruṣva sarvāyudhasāyakavyayam

    na lakṣmaṇasyaitya hi bāṇagocaraṃ tvamadya jīvansabalo gamiṣyasi