Sarga 51

30 shlokas

1. 1

   कथयित्वा सुदुःखार्तः सुमन्त्रेण चिरं सह

   रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः

   kathayitvā suduḥkhārtaḥ sumantreṇa ciraṃ saha

   rāme dakṣiṇakūlasthe jagāma svagṛhaṃ guhaḥ

2. 2

   अनुज्ञातः सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्

   अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः

   anujñātaḥ sumantro'tha yojayitvā hayottamān

   ayodhyāmeva nagarīṃ prayayau gāḍhadurmanāḥ

3. 3

   स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च

   पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च

   sa vanāni sugandhīni saritaśca sarāṃsi ca

   paśyannatiyayau śīghraṃ grāmāṇi nagarāṇi ca

4. 4

   ततः सायाह्नसमये तृतीयेऽहनि सारथिः

   अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह

   tataḥ sāyāhnasamaye tṛtīye'hani sārathiḥ

   ayodhyāṃ samanuprāpya nirānandāṃ dadarśa ha

5. 5

   स शून्यामिव निःशब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः

   सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः

   sa śūnyāmiva niḥśabdāṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ

   sumantraścintayāmāsa śokavegasamāhataḥ

6. 6

   कच्चिन्न सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा

   रामसंतापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी

   इति चिन्तापरः सूतस्त्वरितः प्रविवेश ह

   kaccinna sagajā sāśvā sajanā sajanādhipā

   rāmasaṃtāpaduḥkhena dagdhā śokāgninā purī

   iti cintāparaḥ sūtastvaritaḥ praviveśa ha

7. 7

   सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः

   क्व राम इति पृच्छन्तः सूतमभ्यद्रवन्नराः

   sumantramabhiyāntaṃ taṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

   kva rāma iti pṛcchantaḥ sūtamabhyadravannarāḥ

8. 8

   तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्

   अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्मना

   teṣāṃ śaśaṃsa gaṅgāyāmahamāpṛcchya rāghavam

   anujñāto nivṛtto'smi dhārmikeṇa mahātmanā

9. 9

   ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः

   अहो धिगिति निःश्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः

   te tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ

   aho dhigiti niḥśvasya hā rāmeti ca cukruśuḥ

10. 10

    शुश्राव च वचस्तेषां वृन्दं वृन्दं च तिष्ठताम्

    हताः स्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्

    śuśrāva ca vacasteṣāṃ vṛndaṃ vṛndaṃ ca tiṣṭhatām

    hatāḥ sma khalu ye neha paśyāma iti rāghavam

11. 11

    दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च

    न द्रक्ष्यामः पुनर्जातु धार्मिकं राममन्तरा

    dānayajñavivāheṣu samājeṣu mahatsu ca

    na drakṣyāmaḥ punarjātu dhārmikaṃ rāmamantarā

12. 12

    किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्

    इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्

    kiṃ samarthaṃ janasyāsya kiṃ priyaṃ kiṃ sukhāvaham

    iti rāmeṇa nagaraṃ pitṛvatparipālitam

13. 13

    वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्

    रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्

    vātāyanagatānāṃ ca strīṇāmanvantarāpaṇam

    rāmaśokābhitaptānāṃ śuśrāva paridevanam

14. 14

    स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः

    यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्

    sa rājamārgamadhyena sumantraḥ pihitānanaḥ

    yatra rājā daśarathastadevopayayau gṛham

15. 15

    सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च

    कक्ष्याः सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः

    so'vatīrya rathācchīghraṃ rājaveśma praviśya ca

    kakṣyāḥ saptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ

16. 16

    ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यस्ततस्ततः

    रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्

    tato daśarathastrīṇāṃ prāsādebhyastatastataḥ

    rāmaśokābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam

17. 17

    सह रामेण निर्यातो विना राममिहागतः

    सूतः किं नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति

    saha rāmeṇa niryāto vinā rāmamihāgataḥ

    sūtaḥ kiṃ nāma kausalyāṃ śocantīṃ prativakṣyati

18. 18

    यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्

    आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति

    yathā ca manye durjīvamevaṃ na sukaraṃ dhruvam

    ācchidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati

19. 19

    सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन्

    प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्

    satyarūpaṃ tu tadvākyaṃ rājñaḥ strīṇāṃ niśāmayan

    pradīptamiva śokena viveśa sahasā gṛham

20. 20

    स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्

    पुत्रशोकपरिद्यूनमपश्यत्पाण्डरे गृहे

    sa praviśyāṣṭamīṃ kakṣyāṃ rājānaṃ dīnamāturam

    putraśokaparidyūnamapaśyatpāṇḍare gṛhe

21. 21

    अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रमभिवाद्य च

    सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्

    abhigamya tamāsīnaṃ narendramabhivādya ca

    sumantro rāmavacanaṃ yathoktaṃ pratyavedayat

22. 22

    स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः

    मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः

    sa tūṣṇīmeva tacchrutvā rājā vibhrāntacetanaḥ

    mūrchito nyapatadbhūmau rāmaśokābhipīḍitaḥ

23. 23

    ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ

    उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ

    tato'ntaḥpuramāviddhaṃ mūrchite pṛthivīpatau

    uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patite kṣitau

24. 24

    सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्

    उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्

    sumitrayā tu sahitā kausalyā patitaṃ patim

    utthāpayāmāsa tadā vacanaṃ cedamabravīt

25. 25

    इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः

    वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे

    imaṃ tasya mahābhāga dūtaṃ duṣkarakāriṇaḥ

    vanavāsādanuprāptaṃ kasmānna pratibhāṣase

26. 26

    अद्येममनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव

    उत्तिष्ठ सुकृतं तेऽस्तु शोके न स्यात्सहायता

    adyemamanayaṃ kṛtvā vyapatrapasi rāghava

    uttiṣṭha sukṛtaṃ te'stu śoke na syātsahāyatā

27. 27

    देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्

    नेह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम्

    deva yasyā bhayādrāmaṃ nānupṛcchasi sārathim

    neha tiṣṭhati kaikeyī viśrabdhaṃ pratibhāṣyatām

28. 28

    सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा

    धरण्यां निपपाताशु बाष्पविप्लुतभाषिणी

    sā tathoktvā mahārājaṃ kausalyā śokalālasā

    dharaṇyāṃ nipapātāśu bāṣpaviplutabhāṣiṇī

29. 29

    एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि

    पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः सस्वरं रुरुदुः स्त्रियः

    evaṃ vilapatīṃ dṛṣṭvā kausalyāṃ patitāṃ bhuvi

    patiṃ cāvekṣya tāḥ sarvāḥ sasvaraṃ ruruduḥ striyaḥ

30. 30

    ततस्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धास्तरुणाश्च मानवाः

    स्त्रियश्च सर्वा रुरुदुः समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव संकुलम्

    tatastamantaḥpuranādamutthitaṃ samīkṣya vṛddhāstaruṇāśca mānavāḥ

    striyaśca sarvā ruruduḥ samantataḥ puraṃ tadāsītpunareva saṃkulam