Sarga 47

33 shlokas

1. 1

   स तं वृक्षं समासाद्य संध्यामन्वास्य पश्चिमाम्

   रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्

   sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya saṃdhyāmanvāsya paścimām

   rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam

2. 2

   अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः

   या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि

   adyeyaṃ prathamā rātriryātā janapadādbahiḥ

   yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitumarhasi

3. 3

   जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्य प्रभृति रात्रिषु

   योगक्षेमो हि सीताया वर्तते लक्ष्मणावयोः

   jāgartavyamatandribhyāmadya prabhṛti rātriṣu

   yogakṣemo hi sītāyā vartate lakṣmaṇāvayoḥ

4. 4

   रात्रिं कथंचिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे

   उपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः

   rātriṃ kathaṃcidevemāṃ saumitre vartayāmahe

   upāvartāmahe bhūmāvāstīrya svayamārjitaiḥ

5. 5

   स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः

   इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः

   sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ

   imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ

6. 6

   ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण

   कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति

   dhruvamadya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa

   kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitumarhati

7. 7

   सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्

   अपि न च्यावयेत्प्राणान्दृष्ट्वा भरतमागतम्

   sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt

   api na cyāvayetprāṇāndṛṣṭvā bharatamāgatam

8. 8

   अनाथश्चैव वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः

   किं करिष्यति कामात्मा कैकेय्या वशमागतः

   anāthaścaiva vṛddhaśca mayā caiva vinākṛtaḥ

   kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyyā vaśamāgataḥ

9. 9

   इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्

   काम एवार्धधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः

   idaṃ vyasanamālokya rājñaśca mativibhramam

   kāma evārdhadharmābhyāṃ garīyāniti me matiḥ

10. 10

    को ह्यविद्वानपि पुमान्प्रमदायाः कृते त्यजेत्

    छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण

    ko hyavidvānapi pumānpramadāyāḥ kṛte tyajet

    chandānuvartinaṃ putraṃ tāto māmiva lakṣmaṇa

11. 11

    सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः

    मुदितान्कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्

    sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kekayīsutaḥ

    muditānkosalāneko yo bhokṣyatyadhirājavat

12. 12

    स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति

    ताते च वयसातीते मयि चारण्यमाश्रिते

    sa hi sarvasya rājyasya mukhamekaṃ bhaviṣyati

    tāte ca vayasātīte mayi cāraṇyamāśrite

13. 13

    अर्थधर्मौ परित्यज्य यः काममनुवर्तते

    एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा

    arthadharmau parityajya yaḥ kāmamanuvartate

    evamāpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā

14. 14

    मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च

    कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च

    manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca

    kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca

15. 15

    अपीदानीं न कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता

    कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते

    apīdānīṃ na kaikeyī saubhāgyamadamohitā

    kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca samprabādheta matkṛte

16. 16

    मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्

    अयोध्यामित एव त्वं काले प्रविश लक्ष्मण

    mā sma matkāraṇāddevī sumitrā duḥkhamāvaset

    ayodhyāmita eva tvaṃ kāle praviśa lakṣmaṇa

17. 17

    अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्

    अनाथाया हि नाथस्त्वं कौसल्याया भविष्यसि

    ahameko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān

    anāthāyā hi nāthastvaṃ kausalyāyā bhaviṣyasi

18. 18

    क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेषादन्याय्यमाचरेत्

    परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्

    kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣādanyāyyamācaret

    paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram

19. 19

    नूनं जात्यन्तरे कस्मिन्स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः

    जनन्या मम सौमित्रे तदप्येतदुपस्थितम्

    nūnaṃ jātyantare kasminstriyaḥ putrairviyojitāḥ

    jananyā mama saumitre tadapyetadupasthitam

20. 20

    मया हि चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च

    विप्रायुज्यत कौसल्या फलकाले धिगस्तु माम्

    mayā hi cirapuṣṭena duḥkhasaṃvardhitena ca

    viprāyujyata kausalyā phalakāle dhigastu mām

21. 21

    मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्

    सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम्

    mā sma sīmantinī kācijjanayetputramīdṛśam

    saumitre yo'hamambāyā dadmi śokamanantakam

22. 22

    मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका

    यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश

    manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇa śārikā

    yasyāstacchrūyate vākyaṃ śuka pādamarerdaśa

23. 23

    शोचन्त्याश्चाल्पभाग्याया न किंचिदुपकुर्वता

    पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिंदम

    śocantyāścālpabhāgyāyā na kiṃcidupakurvatā

    putreṇa kimaputrāyā mayā kāryamariṃdama

24. 24

    अल्पभाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया

    शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे

    alpabhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā

    śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare

25. 25

    एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण

    तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्

    eko hyahamayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa

    tareyamiṣubhiḥ kruddho nanu vīryamakāraṇam

26. 26

    अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ

    तेन लक्ष्मण नाद्याहमात्मानमभिषेचये

    adharmabhayabhītaśca paralokasya cānagha

    tena lakṣmaṇa nādyāhamātmānamabhiṣecaye

27. 27

    एतदन्यच्च करुणं विलप्य विजने बहु

    अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत्

    etadanyacca karuṇaṃ vilapya vijane bahu

    aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīmupāviśat

28. 28

    विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्

    समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः

    vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣamivānalam

    samudramiva nirvegamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ

29. 29

    ध्रुवमद्य पुरी राम अयोध्यायुधिनां वर

    निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी

    dhruvamadya purī rāma ayodhyāyudhināṃ vara

    niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī

30. 30

    नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यसे

    विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ

    naitadaupayikaṃ rāma yadidaṃ paritapyase

    viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha