Sarga 94

59 shlokas

1. 1

   आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः

   अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः

   āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ

   aṅke bharatamāropya paryapṛcchatsamāhitaḥ

2. 2

   क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः

   न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि

   kva nu te'bhūtpitā tāta yadaraṇyaṃ tvamāgataḥ

   na hi tvaṃ jīvatastasya vanamāgantumarhasi

3. 3

   चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्

   दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन्किं तात वनमागतः

   cirasya bata paśyāmi dūrādbharatamāgatam

   duṣpratīkamaraṇye'sminkiṃ tāta vanamāgataḥ

4. 4

   कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसंगरः

   राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः

   kacciddaśaratho rājā kuśalī satyasaṃgaraḥ

   rājasūyāśvamedhānāmāhartā dharmaniścayaḥ

5. 5

   स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान्धर्मनित्यो महाद्युतिः

   इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते

   sa kaccidbrāhmaṇo vidvāndharmanityo mahādyutiḥ

   ikṣvākūṇāmupādhyāyo yathāvattāta pūjyate

6. 6

   तात कच्चिच्च कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती

   सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी

   tāta kaccicca kausalyā sumitrā ca prajāvatī

   sukhinī kaccidāryā ca devī nandati kaikayī

7. 7

   कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः

   अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः

   kaccidvinayasampannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ

   anasūyuranudraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ

8. 8

   कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः

   हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा

   kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ

   hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā

9. 9

   इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्रविशारदम्

   सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे

   iṣvastravarasampannamarthaśāstraviśāradam

   sudhanvānamupādhyāyaṃ kaccittvaṃ tāta manyase

10. 10

    कच्चिदात्मसमाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः

    कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः

    kaccidātmasamāḥ śūrāḥ śrutavanto jitendriyāḥ

    kulīnāśceṅgitajñāśca kṛtāste tāta mantriṇaḥ

11. 11

    मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव

    सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः

    mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava

    susaṃvṛto mantradharairamātyaiḥ śāstrakovidaiḥ

12. 12

    कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुध्यसे

    कच्चिच्चापररात्रिषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम्

    kaccinnidrāvaśaṃ naiṣi kaccitkāle vibudhyase

    kacciccāpararātriṣu cintayasyarthanaipuṇam

13. 13

    कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह

    कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति

    kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhiḥ saha

    kaccitte mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati

14. 14

    कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्

    क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव

    kaccidarthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam

    kṣipramārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava

15. 15

    कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः

    विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः

    kaccittu sukṛtānyeva kṛtarūpāṇi vā punaḥ

    viduste sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ

16. 16

    कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्वा वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः

    त्वया वा तव वामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्

    kaccinna tarkairyuktvā vā ye cāpyaparikīrtitāḥ

    tvayā vā tava vāmātyairbudhyate tāta mantritam

17. 17

    कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्

    पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं महत्

    kaccitsahasrānmūrkhāṇāmekamicchasi paṇḍitam

    paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniḥśreyasaṃ mahat

18. 18

    सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः

    अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता

    sahasrāṇyapi mūrkhāṇāṃ yadyupāste mahīpatiḥ

    athavāpyayutānyeva nāsti teṣu sahāyatā

19. 19

    एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः

    राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्

    eko'pyamātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ

    rājānaṃ rājamātraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam

20. 20

    कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः

    जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः

    kaccinmukhyā mahatsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ

    jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ

21. 21

    अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन्

    श्रेष्ठाञ्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु

    amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñśucīn

    śreṣṭhāñśreṣṭheṣu kaccittvaṃ niyojayasi karmasu

22. 22

    कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा

    उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः

    kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā

    ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ

23. 23

    उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्

    शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते

    upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasaṃdūṣaṇe ratam

    śūramaiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa vadhyate

24. 24

    कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च धृतिमान्मतिमाञ्शुचिः

    कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः

    kacciddhṛṣṭaśca śūraśca dhṛtimānmatimāñśuciḥ

    kulīnaścānuraktaśca dakṣaḥ senāpatiḥ kṛtaḥ

25. 25

    बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युद्धविशारदाः

    दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः

    balavantaśca kaccitte mukhyā yuddhaviśāradāḥ

    dṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtya mānitāḥ

26. 26

    कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्

    सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे

    kaccidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam

    samprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase

27. 27

    कालातिक्रमणे ह्येव भक्तवेतनयोर्भृताः

    भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः

    kālātikramaṇe hyeva bhaktavetanayorbhṛtāḥ

    bhartuḥ kupyanti duṣyanti so'narthaḥ sumahānsmṛtaḥ

28. 28

    कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः

    कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु संत्यजन्ति समाहिताः

    kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ

    kaccitprāṇāṃstavārtheṣu saṃtyajanti samāhitāḥ

29. 29

    कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्

    यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः

    kaccijjānapado vidvāndakṣiṇaḥ pratibhānavān

    yathoktavādī dūtaste kṛto bharata paṇḍitaḥ

30. 30

    कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च

    त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः

    kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca

    tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ