Sarga 44

27 shlokas

1. 1

   विशालान्कोसलान्रम्यान्यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः

   आससाद महाबाहुः शृङ्गवेरपुरं प्रति

   viśālānkosalānramyānyātvā lakṣmaṇapūrvajaḥ

   āsasāda mahābāhuḥ śṛṅgaverapuraṃ prati

2. 2

   तत्र त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम्

   ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम्

   tatra tripathagāṃ divyāṃ śivatoyāmaśaivalām

   dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyāmṛṣiniṣevitām

3. 3

   हंससारससंघुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम्

   शिशुमारैश्च नक्रैश्च भुजंगैश्च निषेविताम्

   haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām

   śiśumāraiśca nakraiśca bhujaṃgaiśca niṣevitām

4. 4

   तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः

   सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे

   tāmūrmikalilāvartāmanvavekṣya mahārathaḥ

   sumantramabravītsūtamihaivādya vasāmahe

5. 5

   अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान्

   सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे

   avidūrādayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān

   sumahāniṅgudīvṛkṣo vasāmo'traiva sārathe

6. 6

   लक्ष्मणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम्

   उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः

   lakṣmaṇaśca sumantraśca bāḍhamityeva rāghavam

   uktvā tamiṅgudīvṛkṣaṃ tadopayayaturhayaiḥ

7. 7

   रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः

   रथादवातरत्तस्मात्सभार्यः सहलक्ष्मणः

   rāmo'bhiyāya taṃ ramyaṃ vṛkṣamikṣvākunandanaḥ

   rathādavātarattasmātsabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ

8. 8

   सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यैव मोचयित्वा हयोत्तमान्

   वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः

   sumantro'pyavatīryaiva mocayitvā hayottamān

   vṛkṣamūlagataṃ rāmamupatasthe kṛtāñjaliḥ

9. 9

   तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमः सखा

   निषादजात्यो बलवान्स्थपतिश्चेति विश्रुतः

   tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamaḥ sakhā

   niṣādajātyo balavānsthapatiśceti viśrutaḥ

10. 10

    स श्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम्

    वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैर्ज्ञातिभिश्चाप्युपागतः

    sa śrutvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayamāgatam

    vṛddhaiḥ parivṛto'mātyairjñātibhiścāpyupāgataḥ

11. 11

    ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादवस्थितम्

    सह सौमित्रिणा रामः समागच्छद्गुहेन सः

    tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrādavasthitam

    saha saumitriṇā rāmaḥ samāgacchadguhena saḥ

12. 12

    तमार्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत्

    यथायोध्या तथेदं ते राम किं करवाणि ते

    tamārtaḥ sampariṣvajya guho rāghavamabravīt

    yathāyodhyā tathedaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te

13. 13

    ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम्

    अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह

    tato guṇavadannādyamupādāya pṛthagvidham

    arghyaṃ copānayatkṣipraṃ vākyaṃ cedamuvāca ha

14. 14

    स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही

    वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः

    svāgataṃ te mahābāho taveyamakhilā mahī

    vayaṃ preṣyā bhavānbhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ

15. 15

    भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चेदमुपस्थितम्

    शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते

    bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyaṃ cedamupasthitam

    śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te

16. 16

    गुहमेव ब्रुवाणं तं राघवः प्रत्युवाच ह

    अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम्

    guhameva bruvāṇaṃ taṃ rāghavaḥ pratyuvāca ha

    arcitāścaiva hṛṣṭāśca bhavatā sarvathā vayam

17. 17

    पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसंदर्शनेन च

    भुजाभ्यां साधुवृत्ताभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत्

    padbhyāmabhigamāccaiva snehasaṃdarśanena ca

    bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ pīḍayanvākyamabravīt

18. 18

    दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि अरोगं सह बान्धवैः

    अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च

    diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi arogaṃ saha bāndhavaiḥ

    api te kuśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca

19. 19

    यत्त्विदं भवता किंचित्प्रीत्या समुपकल्पितम्

    सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे

    yattvidaṃ bhavatā kiṃcitprītyā samupakalpitam

    sarvaṃ tadanujānāmi na hi varte pratigrahe

20. 20

    कुशचीराजिनधरं फलमूलाशनं च माम्

    विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम्

    kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśanaṃ ca mām

    viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram

21. 21

    अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित्

    एतावतात्रभवता भविष्यामि सुपूजितः

    aśvānāṃ khādanenāhamarthī nānyena kenacit

    etāvatātrabhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ

22. 22

    एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे

    एतैः सुविहितैरश्वैर्भविष्याम्यहमर्चितः

    ete hi dayitā rājñaḥ piturdaśarathasya me

    etaiḥ suvihitairaśvairbhaviṣyāmyahamarcitaḥ

23. 23

    अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात्

    गुहस्तत्रैव पुरुषांस्त्वरितं दीयतामिति

    aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so'nvaśāt

    guhastatraiva puruṣāṃstvaritaṃ dīyatāmiti

24. 24

    ततश्चीरोत्तरासङ्गः संध्यामन्वास्य पश्चिमाम्

    जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाहृतं स्वयम्

    tataścīrottarāsaṅgaḥ saṃdhyāmanvāsya paścimām

    jalamevādade bhojyaṃ lakṣmaṇenāhṛtaṃ svayam

25. 25

    तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः

    सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः

    tasya bhūmau śayānasya pādau prakṣālya lakṣmaṇaḥ

    sabhāryasya tato'bhyetya tasthau vṛkṣamupāśritaḥ

26. 26

    गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन्

    अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः

    guho'pi saha sūtena saumitrimanubhāṣayan

    anvajāgrattato rāmamapramatto dhanurdharaḥ

27. 27

    तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः

    अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी

    tathā śayānasya tato'sya dhīmato yaśasvino dāśarathermahātmanaḥ

    adṛṣṭaduḥkhasya sukhocitasya sā tadā vyatīyāya cireṇa śarvarī