Sarga 98

71 shlokas

1. 1

   ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः

   शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत

   tataḥ puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ taiḥ suhṛdgaṇaiḥ

   śocatāmeva rajanī duḥkhena vyatyavartata

2. 2

   रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः

   मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन्

   rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtāḥ

   mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman

3. 3

   तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किंचिदब्रवीत्

   भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत्

   tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiṃcidabravīt

   bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt

4. 4

   सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम

   तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्

   sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama

   taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam

5. 5

   महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर्जलागमे

   दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत्

   mahatevāmbuvegena bhinnaḥ seturjalāgame

   durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat

6. 6

   गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः

   अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते

   gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatriṇaḥ

   anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate

7. 7

   सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते

   राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति

   sujīvaṃ nityaśastasya yaḥ parairupajīvyate

   rāma tena tu durjīvaṃ yaḥ parānupajīvati

8. 8

   यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः

   ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः

   yathā tu ropito vṛkṣaḥ puruṣeṇa vivardhitaḥ

   hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādrumaḥ

9. 9

   स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्

   स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्रभावितः

   sa yadā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet

   sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya hetoḥ prabhāvitaḥ

10. 10

    एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि

    यदि त्वमस्मानृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि

    eṣopamā mahābāho tvamarthaṃ vettumarhasi

    yadi tvamasmānṛṣabho bhartā bhṛtyānna śādhi hi

11. 11

    श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वशः

    प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिंदमम्

    śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagryāśca sarvaśaḥ

    pratapantamivādityaṃ rājye sthitamariṃdamam

12. 12

    तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः

    अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः

    tavānuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarāḥ

    antaḥpuragatā nāryo nandantu susamāhitāḥ

13. 13

    तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः

    भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः

    tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janāḥ

    bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaṃ pratyanuyācataḥ

14. 14

    तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम्

    रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान्

    tamevaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam

    rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayadātmavān

15. 15

    नात्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः

    इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति

    nātmanaḥ kāmakāro'sti puruṣo'yamanīśvaraḥ

    itaścetarataścainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati

16. 16

    सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः

    संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्

    sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ

    saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam

17. 17

    यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम्

    एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम्

    yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam

    evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam

18. 18

    यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वावसीदति

    तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः

    yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvāvasīdati

    tathāvasīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ

19. 19

    अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह

    आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः

    ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇināmiha

    āyūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣme jalamivāṃśavaḥ

20. 20

    आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि

    आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च

    ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi

    āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca

21. 21

    सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति

    गत्वा सुदीर्घमध्वानं सह मृत्युर्निवर्तते

    sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati

    gatvā sudīrghamadhvānaṃ saha mṛtyurnivartate

22. 22

    गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः

    जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत्

    gātreṣu valayaḥ prāptāḥ śvetāścaiva śiroruhāḥ

    jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet

23. 23

    नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ

    आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्

    nandantyudita āditye nandantyastamite ravau

    ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam

24. 24

    हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम्

    ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः

    hṛṣyantyṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam

    ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣayaḥ

25. 25

    यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे

    समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कंचन

    yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave

    sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kaṃcana

26. 26

    एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च

    समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः

    evaṃ bhāryāśca putrāśca jñātayaśca vasūni ca

    sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhavaḥ

27. 27

    नात्र कश्चिद्यथा भावं प्राणी समभिवर्तते

    तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः

    nātra kaścidyathā bhāvaṃ prāṇī samabhivartate

    tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyāstyanuśocataḥ

28. 28

    यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः

    अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति

    yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyātkaścitpathi sthitaḥ

    ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatāmiti

29. 29

    एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः

    तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः

    evaṃ pūrvairgato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ

    tamāpannaḥ kathaṃ śocedyasya nāsti vyatikramaḥ

30. 30

    वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः

    आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः

    vayasaḥ patamānasya srotaso vānivartinaḥ

    ātmā sukhe niyoktavyaḥ sukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ