Sarga 34

36 shlokas

1. 1

   रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम्

   समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः

   rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam

   samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ

2. 2

   नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्

   न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः

   nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam

   na cainamabhisamprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ

3. 3

   स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः

   विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्

   sa muhūrtamivāsaṃjño duḥkhitaśca mahīpatiḥ

   vilalāpa mahābāhū rāmamevānucintayan

4. 4

   मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः

   प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम्

   manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ

   prāṇino hiṃsitā vāpi tasmādidamupasthitam

5. 5

   न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्

   कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते

   na tvevānāgate kāle dehāccyavati jīvitam

   kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyurmama na vidyate

6. 6

   योऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम्

   विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्

   yo'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam

   vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādamātmajam

7. 7

   एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः

   स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्

   ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte'yaṃ kliśyate janaḥ

   svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tvimām

8. 8

   एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः

   रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह

   evamuktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitendriyaḥ

   rāmeti sakṛdevoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha

9. 9

   संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः

   नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्

   saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtātsa mahīpatiḥ

   netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ sumantramidamabravīt

10. 10

    औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः

    प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्

    aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvamāyāhi hayottamaiḥ

    prāpayainaṃ mahābhāgamito janapadātparam

11. 11

    एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते

    पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम्

    evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalamucyate

    pitrā mātrā ca yatsādhurvīro nirvāsyate vanam

12. 12

    राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः

    योजयित्वाययौ तत्र रथमश्वैरलंकृतम्

    rājño vacanamājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ

    yojayitvāyayau tatra rathamaśvairalaṃkṛtam

13. 13

    तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम्

    आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः

    taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam

    ācacakṣe'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ

14. 14

    राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंचये

    उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचि

    rājā satvaramāhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye

    uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuci

15. 15

    वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च

    वर्षाण्येतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय

    vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca

    varṣāṇyetāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipramānaya

16. 16

    नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः

    प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै क्षिप्रमेव तत्

    narendreṇaivamuktastu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ

    prāyacchatsarvamāhṛtya sītāyai kṣiprameva tat

17. 17

    सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्

    भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः

    sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam

    bhūṣayāmāsa gātrāṇi tairvicitrairvibhūṣaṇaiḥ

18. 18

    व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता

    उद्यतोऽंशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः

    vyarājayata vaidehī veśma tatsuvibhūṣitā

    udyato'ṃśumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ

19. 19

    तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्

    अनाचरन्तीं कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्

    tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūrvacanamabravīt

    anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūrdhnyupāghrāya maithilīm

20. 20

    असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः

    भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः

    asatyaḥ sarvaloke'sminsatataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ

    bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ

21. 21

    स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम

    तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा

    sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama

    tava daivatamastveṣa nirdhanaḥ sadhano'pi vā

22. 22

    विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्

    कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता

    vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam

    kṛtāñjaliruvācedaṃ śvaśrūmabhimukhe sthitā

23. 23

    करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्

    अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे

    kariṣye sarvamevāhamāryā yadanuśāsti mām

    abhijñāsmi yathā bharturvartitavyaṃ śrutaṃ ca me

24. 24

    न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति

    धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा

    na māmasajjanenāryā samānayitumarhati

    dharmādvicalituṃ nāhamalaṃ candrādiva prabhā

25. 25

    नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः

    नापतिः सुखमेधते या स्यादपि शतात्मजा

    nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ

    nāpatiḥ sukhamedhate yā syādapi śatātmajā

26. 26

    मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः

    अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्

    mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ

    amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet

27. 27

    साहमेवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा

    आर्ये किमवमन्येयं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम्

    sāhamevaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā

    ārye kimavamanyeyaṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam

28. 28

    सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयंगमम्

    शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्

    sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṃgamam

    śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam

29. 29

    तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्

    रामः परमधर्मज्ञो मातरं वाक्यमब्रवीत्

    tāṃ prāñjalirabhikramya mātṛmadhye'tisatkṛtām

    rāmaḥ paramadharmajño mātaraṃ vākyamabravīt

30. 30

    अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम

    क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति

    amba mā duḥkhitā bhūstvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama

    kṣayo hi vanavāsasya kṣiprameva bhaviṣyati