Sarga 20

36 shlokas

1. 1

   इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधःशिरा मुहुः

   श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः

   iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo'dhaḥśirā muhuḥ

   śrutvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ

2. 2

   तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः

   निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः

   tadā tu baddhvā bhrukuṭīṃ bhruvormadhye nararṣabhaḥ

   niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ

3. 3

   तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा

   बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम्

   tasya duṣprativīkṣyaṃ tadbhrukuṭīsahitaṃ tadā

   babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham

4. 4

   अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः

   तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम्

   agrahastaṃ vidhunvaṃstu hastī hastamivātmanaḥ

   tiryagūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām

5. 5

   अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत्

   अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्

   agrākṣṇā vīkṣamāṇastu tiryagbhrātaramabravīt

   asthāne sambhramo yasya jāto vai sumahānayam

6. 6

   धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया

   कथं ह्येतदसंभ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति

   dharmadoṣaprasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā

   kathaṃ hyetadasaṃbhrāntastvadvidho vaktumarhati

7. 7

   यथा दैवमशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः

   किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि

   yathā daivamaśauṇḍīraṃ śauṇḍīraḥ kṣatriyarṣabhaḥ

   kiṃ nāma kṛpaṇaṃ daivamaśaktamabhiśaṃsasi

8. 8

   पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते

   सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन्किं न बुध्यसे

   pāpayoste kathaṃ nāma tayoḥ śaṅkā na vidyate

   santi dharmopadhāḥ ślakṣṇā dharmātmankiṃ na budhyase

9. 9

   लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्

   येनेयमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महीपते

   स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि

   lokavidviṣṭamārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam

   yeneyamāgatā dvaidhaṃ tava buddhirmahīpate

   sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgādyasya muhyasi

10. 10

    यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम्

    तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते

    yadyapi pratipattiste daivī cāpi tayormatam

    tathāpyupekṣaṇīyaṃ te na me tadapi rocate

11. 11

    विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते

    वीराः संभावितात्मानो न दैवं पर्युपासते

    viklavo vīryahīno yaḥ sa daivamanuvartate

    vīrāḥ saṃbhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate

12. 12

    दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्

    न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति

    daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum

    na daivena vipannārthaḥ puruṣaḥ so'vasīdati

13. 13

    द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च

    दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति

    drakṣyanti tvadya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca

    daivamānuṣayoradya vyaktā vyaktirbhaviṣyati

14. 14

    अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः

    यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम्

    adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ

    yaddaivādāhataṃ te'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam

15. 15

    अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम्

    प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये

    atyaṅkuśamivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam

    pradhāvitamahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye

16. 16

    लोकपालाः समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम्

    न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता

    lokapālāḥ samastāste nādya rāmābhiṣecanam

    na ca kṛtsnāstrayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā

17. 17

    यैर्विवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः

    अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा

    yairvivāsastavāraṇye mitho rājansamarthitaḥ

    araṇye te vivatsyanti caturdaśa samāstathā

18. 18

    अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव

    अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते

    ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitustasyāśca yā tava

    abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate

19. 19

    मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा

    प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम

    madbalena viruddhāya na syāddaivabalaṃ tathā

    prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama

20. 20

    ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम्

    आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि

    ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyamanantaram

    āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi

21. 21

    पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते

    प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने

    pūrvarājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate

    prajā nikṣipya putreṣu putravatparipālane

22. 22

    स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया

    नैवमिच्छसि धर्मात्मन्राज्यं राम त्वमात्मनि

    sa cedrājanyanekāgre rājyavibhramaśaṅkayā

    naivamicchasi dharmātmanrājyaṃ rāma tvamātmani

23. 23

    प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक्

    राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्

    pratijāne ca te vīra mā bhūvaṃ vīralokabhāk

    rājyaṃ ca tava rakṣeyamahaṃ veleva sāgaram

24. 24

    मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव

    अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात्

    maṅgalairabhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava

    ahameko mahīpālānalaṃ vārayituṃ balāt

25. 25

    न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे

    नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः

    na śobhārthāvimau bāhū na dhanurbhūṣaṇāya me

    nāsirābandhanārthāya na śarāḥ stambhahetavaḥ

26. 26

    अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम्

    न चाहं कामयेऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम

    amitradamanārthaṃ me sarvametaccatuṣṭayam

    na cāhaṃ kāmaye'tyarthaṃ yaḥ syācchatrurmato mama

27. 27

    असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा

    प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये

    asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā

    pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye

28. 28

    खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे

    हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही

    khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭairgahanā duścarā ca me

    hastyaśvanarahastoruśirobhirbhavitā mahī

29. 29

    खड्गधारा हता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः

    पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः

    khaḍgadhārā hatā me'dya dīpyamānā ivādrayaḥ

    patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ

30. 30

    बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने

    कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते

    baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane

    kathaṃ puruṣamānī syātpuruṣāṇāṃ mayi sthite