Sarga 46

79 shlokas

1. 1

   प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः

   उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्

   prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ

   uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam

2. 2

   भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा

   असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति

   bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā

   asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati

3. 3

   बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने

   तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरंगमाम्

   barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane

   tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṃgamām

4. 4

   विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः

   गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः

   vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ

   guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ

5. 5

   ततः कलापान्संनह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ

   जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ

   tataḥ kalāpānsaṃnahya khaḍgau baddhvā ca dhanvinau

   jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau

6. 6

   राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत्

   किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्

   rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat

   kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt

7. 7

   निवर्तस्वेत्युवाचैनमेतावद्धि कृतं मम

   यानं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामो महावनम्

   nivartasvetyuvācainametāvaddhi kṛtaṃ mama

   yānaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmo mahāvanam

8. 8

   आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः

   सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्

   ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ

   sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt

9. 9

   नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित्

   तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने

   nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit

   tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane

10. 10

    न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः

    मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम्

    na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ

    mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam

11. 11

    सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन्

    त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रींल्लोकांस्तु जयन्निव

    saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan

    tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīṃllokāṃstu jayanniva

12. 12

    वयं खलु हता राम ये तयाप्युपवञ्चिताः

    कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः

    vayaṃ khalu hatā rāma ye tayāpyupavañcitāḥ

    kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ

13. 13

    इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा

    दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम्

    iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā

    dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram

14. 14

    ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम्

    रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम्

    tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim

    rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam

15. 15

    इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये

    यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु

    ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye

    yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru

16. 16

    शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः

    कामभारावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते

    śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ

    kāmabhārāvasannaśca tasmādetadbravīmi te

17. 17

    यद्यदाज्ञापयेत्किंचित्स महात्मा महीपतिः

    कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया

    yadyadājñāpayetkiṃcitsa mahātmā mahīpatiḥ

    kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā

18. 18

    एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः

    यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते

    etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ

    yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate

19. 19

    तद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति

    न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा

    tadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati

    na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā

20. 20

    अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम्

    ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः

    adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam

    brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ

21. 21

    नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली

    अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति वा

    naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī

    ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti vā

22. 22

    चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः

    लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसि क्षिप्रमागतान्

    caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ

    lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyasi kṣipramāgatān

23. 23

    एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे

    अन्याश्च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः

    evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me

    anyāśca devīḥ sahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ

24. 24

    आरोग्यं ब्रूहि कौसल्यामथ पादाभिवन्दनम्

    सीताया मम चार्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च

    ārogyaṃ brūhi kausalyāmatha pādābhivandanam

    sītāyā mama cāryasya vacanāllakṣmaṇasya ca

25. 25

    ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय

    आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे

    brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya

    āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade

26. 26

    भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च

    अस्मत्संतापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति

    bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca

    asmatsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati

27. 27

    भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे

    तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः

    bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase

    tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ

28. 28

    यथा च तव कैकेयी सुमित्रा चाविशेषतः

    तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः

    yathā ca tava kaikeyī sumitrā cāviśeṣataḥ

    tathaiva devī kausalyā mama mātā viśeṣataḥ

29. 29

    निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः

    तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत्

    nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ

    tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt

30. 30

    यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लवः

    भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि

    yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklavaḥ

    bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi