Sarga 18

40 shlokas

1. 1

   तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्

   उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः

   tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram

   uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ

2. 2

   न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्

   त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत्स्त्रिया वाक्यवशं गतः

   na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam

   tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchetstriyā vākyavaśaṃ gataḥ

3. 3

   विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः

   नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः

   viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ

   nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānaḥ samanmathaḥ

4. 4

   नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्

   येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः

   nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham

   yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ

5. 5

   न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः

   अमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्

   na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ

   amitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet

6. 6

   देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्

   अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्

   devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam

   avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt

7. 7

   तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः

   पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्

   tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥ punarbālyamupeyuṣaḥ

   putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran

8. 8

   यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः

   तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्

   yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ

   tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam

9. 9

   मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव

   कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः

   mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava

   kaḥ samartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ

10. 10

    निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ

    करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये

    nirmanuṣyāmimāṃ sarvāmayodhyāṃ manujarṣabha

    kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye

11. 11

    भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति

    सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते

    bharatasyātha pakṣyo vā yo vāsya hitamicchati

    sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate

12. 12

    त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्

    कस्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन

    tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam

    kasya śaktiḥ śriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana

13. 13

    अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः

    सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे

    anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ

    satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape

14. 14

    दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यते

    प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय

    dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyate

    praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya

15. 15

    हरामि वीर्याद्दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः

    देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु

    harāmi vīryādduḥkhaṃ te tamaḥ sūrya ivoditaḥ

    devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu

16. 16

    एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः

    उवाच रामं कौसल्या रुदन्ती शोकलालसा

    etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ

    uvāca rāmaṃ kausalyā rudantī śokalālasā

17. 17

    भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया

    यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते

    bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā

    yadatrānantaraṃ tattvaṃ kuruṣva yadi rocate

18. 18

    न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्

    विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः

    na cādharmyaṃ vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam

    vihāya śokasaṃtaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ

19. 19

    धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि

    शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्

    dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi

    śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam

20. 20

    शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्

    परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः

    śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan

    pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ

21. 21

    यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्

    त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्

    yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā hyaham

    tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam

22. 22

    त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा

    त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्

    tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā

    tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam

23. 23

    यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्

    अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्

    yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām

    ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum

24. 24

    ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्

    ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्रः सरितां पतिः

    tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam

    brahmahatyāmivādharmātsamudraḥ saritāṃ patiḥ

25. 25

    विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः

    उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्

    vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ

    uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam

26. 26

    नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम

    प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्

    nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama

    prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam

27. 27

    ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा

    गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनापि विपश्चिता

    ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā

    gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunāpi vipaścitā

28. 28

    अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः

    खनद्भिः सागरैर्भूतिमवाप्तः सुमहान्वधः

    asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ

    khanadbhiḥ sāgarairbhūtimavāptaḥ sumahānvadhaḥ

29. 29

    जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्

    कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारिणा

    jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam

    kṛttā paraśunāraṇye piturvacanakāriṇā

30. 30

    न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्

    पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते

    na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam

    pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate