Sarga 37

28 shlokas

1. 1

   यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत

   नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्संजहारात्मचक्षुषी

   yāvattu niryatastasya rajorūpamadṛśyata

   naivekṣvākuvarastāvatsaṃjahārātmacakṣuṣī

2. 2

   यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्

   तावद्व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने

   yāvadrājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam

   tāvadvyavardhatevāsya dharaṇyāṃ putradarśane

3. 3

   न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः

   तदार्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले

   na paśyati rajo'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ

   tadārtaśca viṣaṇṇaśca papāta dharaṇītale

4. 4

   तस्य दक्षिणमन्वगात्कौसल्या बाहुमङ्गना

   वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया

   tasya dakṣiṇamanvagātkausalyā bāhumaṅganā

   vāmaṃ cāsyānvagātpārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā

5. 5

   तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च

   उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः

   tāṃ nayena ca sampanno dharmeṇa vinayena ca

   uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ

6. 6

   कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी

   न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी

   kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭacāriṇī

   na hi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bhāryā na ca bāndhavī

7. 7

   ये च त्वामुपजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम

   केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम्

   ye ca tvāmupajīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama

   kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham

8. 8

   अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्

   अनुजानामि तत्सर्वमस्मिंल्लोके परत्र च

   agṛhṇāṃ yacca te pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ ca yat

   anujānāmi tatsarvamasmiṃlloke paratra ca

9. 9

   भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम्

   यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मा मा तद्दत्तमागमत्

   bharataścetpratītaḥ syādrājyaṃ prāpyedamavyayam

   yanme sa dadyātpitrarthaṃ mā mā taddattamāgamat

10. 10

    अथ रेणुसमुध्वस्तं तमुत्थाप्य नराधिपम्

    न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता

    atha reṇusamudhvastaṃ tamutthāpya narādhipam

    nyavartata tadā devī kausalyā śokakarśitā

11. 11

    हत्वेव ब्राह्मणं कामात्स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना

    अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य तापसम्

    hatveva brāhmaṇaṃ kāmātspṛṣṭvāgnimiva pāṇinā

    anvatapyata dharmātmā putraṃ saṃcintya tāpasam

12. 12

    निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु

    राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा

    nivṛtyaiva nivṛtyaiva sīdato rathavartmasu

    rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā

13. 13

    विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्

    नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत्

    vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran

    nagarāntamanuprāptaṃ buddhvā putramathābravīt

14. 14

    वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्

    पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते

    vāhanānāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam

    padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate

15. 15

    स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः

    काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते

    sa nūnaṃ kvacidevādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ

    kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyate

16. 16

    उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांशुगुण्ठितः

    विनिःश्वसन्प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः

    utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃśuguṇṭhitaḥ

    viniḥśvasanprasravaṇātkareṇūnāmivarṣabhaḥ

17. 17

    द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः

    राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत्

    drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ

    rāmamutthāya gacchantaṃ lokanāthamanāthavat

18. 18

    सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस

    न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे

    sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyamāvasa

    na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahe

19. 19

    इत्येवं विलपन्राजा जनौघेनाभिसंवृतः

    अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम्

    ityevaṃ vilapanrājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ

    apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam

20. 20

    शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्

    क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्

    śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām

    klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām

21. 21

    तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्

    विलपन्प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्

    tāmavekṣya purīṃ sarvāṃ rāmamevānucintayan

    vilapanprāviśadrājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam

22. 22

    महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्

    रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च

    mahāhradamivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam

    rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca

23. 23

    कौसल्याया गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्

    इति ब्रुवन्तं राजानमनयन्द्वारदर्शिनः

    kausalyāyā gṛhaṃ śīghraṃ rāmamāturnayantu mām

    iti bruvantaṃ rājānamanayandvāradarśinaḥ

24. 24

    ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम्

    अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः

    tatastatra praviṣṭasya kausalyāyā niveśanam

    adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ

25. 25

    तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्

    उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम्

    tacca dṛṣṭvā mahārājo bhujamudyamya vīryavān

    uccaiḥ svareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām

26. 26

    सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः

    परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्

    sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ

    pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam

27. 27

    न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश

    रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते

    na tvāṃ paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa

    rāmaṃ me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate

28. 28

    तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्

    उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिःश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम्

    taṃ rāmamevānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram

    upopaviśyādhikamārtarūpā viniḥśvasantī vilalāpa kṛcchram