Sarga 56

17 shlokas

1. 1

   एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया

   श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः

   evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā

   śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ

2. 2

   तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात्कर्म दुष्कृतम्

   यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना

   tasya cintayamānasya pratyabhātkarma duṣkṛtam

   yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā

3. 3

   अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः

   दह्यमानस्तु शोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः

   amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ

   dahyamānastu śokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ

4. 4

   प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाञ्जलिः

   वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि

   prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayāñjaliḥ

   vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi

5. 5

   भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा

   धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम्

   bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā

   dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam

6. 6

   सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोकपरावरा

   नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुःखितापि सुदुःखितम्

   sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭalokaparāvarā

   nārhase vipriyaṃ vaktuṃ duḥkhitāpi suduḥkhitam

7. 7

   तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम्

   कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम्

   tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam

   kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam

8. 8

   स मूर्ध्नि बद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम्

   सम्भ्रमादब्रवीत्त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः

   sa mūrdhni baddhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim

   sambhramādabravīttrastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ

9. 9

   प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते

   याचितास्मि हता देव हन्तव्याहं न हि त्वया

   prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te

   yācitāsmi hatā deva hantavyāhaṃ na hi tvayā

10. 10

    नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता

    उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या संप्रसाद्यते

    naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā

    ubhayorlokayorvīra patyā yā saṃprasādyate

11. 11

    जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम्

    पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम्

    jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam

    putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam

12. 12

    शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम्

    शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः

    śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam

    śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ

13. 13

    शयमापतितः सोढुं प्रहरो रिपुहस्ततः

    सोढुमापतितः शोकः सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते

    śayamāpatitaḥ soḍhuṃ praharo ripuhastataḥ

    soḍhumāpatitaḥ śokaḥ susūkṣmo'pi na śakyate

14. 14

    वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते

    यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम

    vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate

    yaḥ śokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama

15. 15

    तं हि चिन्तयमानायाः शोकोऽयं हृदि वर्धते

    अदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत्

    taṃ hi cintayamānāyāḥ śoko'yaṃ hṛdi vardhate

    adīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat

16. 16

    एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाः शुभं वचः

    मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत

    evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāḥ śubhaṃ vacaḥ

    mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata

17. 17

    अथ प्रह्लादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः

    शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशमेयिवान्

    atha prahlādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ

    śokena ca samākrānto nidrāyā vaśameyivān