Sarga 52

26 shlokas

1. 1

   प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतः पुनः

   अथाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात्

   pratyāśvasto yadā rājā mohātpratyāgataḥ punaḥ

   athājuhāva taṃ sūtaṃ rāmavṛttāntakāraṇāt

2. 2

   वृद्धं परमसंतप्तं नवग्रहमिव द्विपम्

   विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थमिव कुञ्जरम्

   vṛddhaṃ paramasaṃtaptaṃ navagrahamiva dvipam

   viniḥśvasantaṃ dhyāyantamasvasthamiva kuñjaram

3. 3

   राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम्

   अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत्

   rājā tu rajasā sūtaṃ dhvastāṅgaṃ samupasthitam

   aśrupūrṇamukhaṃ dīnamuvāca paramārtavat

4. 4

   क्व नु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः

   सोऽत्यन्तसुखितः सूत किमशिष्यति राघवः

   भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत्

   kva nu vatsyati dharmātmā vṛkṣamūlamupāśritaḥ

   so'tyantasukhitaḥ sūta kimaśiṣyati rāghavaḥ

   bhūmipālātmajo bhūmau śete kathamanāthavat

5. 5

   यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः

   स वत्स्यति कथं रामो विजनं वनमाश्रितः

   yaṃ yāntamanuyānti sma padātirathakuñjarāḥ

   sa vatsyati kathaṃ rāmo vijanaṃ vanamāśritaḥ

6. 6

   व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम्

   कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वनमुपस्थितौ

   vyālairmṛgairācaritaṃ kṛṣṇasarpaniṣevitam

   kathaṃ kumārau vaidehyā sārdhaṃ vanamupasthitau

7. 7

   सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया

   राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ

   sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā

   rājaputrau kathaṃ pādairavaruhya rathādgatau

8. 8

   सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजौ

   वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविव मन्दरम्

   siddhārthaḥ khalu sūta tvaṃ yena dṛṣṭau mamātmajau

   vanāntaṃ praviśantau tāvaśvināviva mandaram

9. 9

   किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः

   सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली

   आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय

   kimuvāca vaco rāmaḥ kimuvāca ca lakṣmaṇaḥ

   sumantra vanamāsādya kimuvāca ca maithilī

   āsitaṃ śayitaṃ bhuktaṃ sūta rāmasya kīrtaya

10. 10

    इति सूतो नरेन्द्रेण चोदितः सज्जमानया

    उवाच वाचा राजानं सबाष्पपरिरब्धया

    iti sūto narendreṇa coditaḥ sajjamānayā

    uvāca vācā rājānaṃ sabāṣpaparirabdhayā

11. 11

    अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन्

    अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च

    abravīnmāṃ mahārāja dharmamevānupālayan

    añjaliṃ rāghavaḥ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca

12. 12

    सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः

    शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः

    sūta madvacanāttasya tātasya viditātmanaḥ

    śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ

13. 13

    सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया

    आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम्

    sarvamantaḥpuraṃ vācyaṃ sūta madvacanāttvayā

    ārogyamaviśeṣeṇa yathārhaṃ cābhivādanam

14. 14

    माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम्

    देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय

    mātā ca mama kausalyā kuśalaṃ cābhivādanam

    devi devasya pādau ca devavatparipālaya

15. 15

    भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च

    सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु

    bharataḥ kuśalaṃ vācyo vācyo madvacanena ca

    sarvāsveva yathānyāyaṃ vṛttiṃ vartasva mātṛṣu

16. 16

    वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः

    पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय

    vaktavyaśca mahābāhurikṣvākukulanandanaḥ

    pitaraṃ yauvarājyastho rājyasthamanupālaya

17. 17

    इत्येवं मां महाराज ब्रुवन्नेव महायशाः

    रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत्

    ityevaṃ māṃ mahārāja bruvanneva mahāyaśāḥ

    rāmo rājīvatāmrākṣo bhṛśamaśrūṇyavartayat

18. 18

    लक्ष्मणस्तु सुसंक्रुद्धो निःश्वसन्वाक्यमब्रवीत्

    केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः

    lakṣmaṇastu susaṃkruddho niḥśvasanvākyamabravīt

    kenāyamaparādhena rājaputro vivāsitaḥ

19. 19

    यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम्

    वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम्

    रामस्य तु परित्यागे न हेतुमुपलक्षये

    yadi pravrājito rāmo lobhakāraṇakāritam

    varadānanimittaṃ vā sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam

    rāmasya tu parityāge na hetumupalakṣaye

20. 20

    असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं बुद्धिलाघवात्

    जनयिष्यति संक्रोशं राघवस्य विवासनम्

    asamīkṣya samārabdhaṃ viruddhaṃ buddhilāghavāt

    janayiṣyati saṃkrośaṃ rāghavasya vivāsanam

21. 21

    अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये

    भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः

    ahaṃ tāvanmahārāje pitṛtvaṃ nopalakṣaye

    bhrātā bhartā ca bandhuśca pitā ca mama rāghavaḥ

22. 22

    सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम्

    सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वानेन कर्मणा

    sarvalokapriyaṃ tyaktvā sarvalokahite ratam

    sarvaloko'nurajyeta kathaṃ tvānena karmaṇā

23. 23

    जानकी तु महाराज निःश्वसन्ती तपस्विनी

    भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्थिता

    jānakī tu mahārāja niḥśvasantī tapasvinī

    bhūtopahatacitteva viṣṭhitā vismṛtā sthitā

24. 24

    अदृष्टपूर्वव्यसना राजपुत्री यशस्विनी

    तेन दुःखेन रुदती नैव मां किंचिदब्रवीत्

    adṛṣṭapūrvavyasanā rājaputrī yaśasvinī

    tena duḥkhena rudatī naiva māṃ kiṃcidabravīt

25. 25

    उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता

    मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य सा

    udvīkṣamāṇā bhartāraṃ mukhena pariśuṣyatā

    mumoca sahasā bāṣpaṃ māṃ prayāntamudīkṣya sā

26. 26

    तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहुपालितः

    तथैव सीता रुदती तपस्विनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम्

    tathaiva rāmo'śrumukhaḥ kṛtāñjaliḥ sthito'bhavallakṣmaṇabāhupālitaḥ

    tathaiva sītā rudatī tapasvinī nirīkṣate rājarathaṃ tathaiva mām