Sarga 1

37 shlokas

1. 1

   कस्यचित्त्वथ कालस्य राजा दशरथः सुतम्

   भरतं केकयीपुत्रमब्रवीद्रघुनन्दनः

   kasyacittvatha kālasya rājā daśarathaḥ sutam

   bharataṃ kekayīputramabravīdraghunandanaḥ

2. 2

   अयं केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक

   त्वां नेतुमागतो वीर युधाजिन्मातुलस्तव

   ayaṃ kekayarājasya putro vasati putraka

   tvāṃ netumāgato vīra yudhājinmātulastava

3. 3

   श्रुत्वा दशरथस्यैतद्भरतः केकयीसुतः

   गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस्तदा

   śrutvā daśarathasyaitadbharataḥ kekayīsutaḥ

   gamanāyābhicakrāma śatrughnasahitastadā

4. 4

   आपृच्छ्य पितरं शूरो रामं चाक्लिष्टकारिणम्

   मातॄंश्चापि नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नसहितो ययौ

   āpṛcchya pitaraṃ śūro rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam

   mātṝṃścāpi naraśreṣṭhaḥ śatrughnasahito yayau

5. 5

   युधाजित्प्राप्य भरतं सशत्रुघ्नं प्रहर्षितः

   स्वपुरं प्राविशद्वीरः पिता तस्य तुतोष ह

   yudhājitprāpya bharataṃ saśatrughnaṃ praharṣitaḥ

   svapuraṃ prāviśadvīraḥ pitā tasya tutoṣa ha

6. 6

   स तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः

   मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः

   sa tatra nyavasadbhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ

   mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ

7. 7

   तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः

   भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्

   tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ

   bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam

8. 8

   राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ

   उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ

   rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau

   ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau

9. 9

   सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः

   स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः

   sarva eva tu tasyeṣṭāścatvāraḥ puruṣarṣabhāḥ

   svaśarīrādvinirvṛttāścatvāra iva bāhavaḥ

10. 10

    तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः

    स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः

    teṣāmapi mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ

    svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ

11. 11

    गते च भरते रामो लक्ष्मणश्च महाबलः

    पितरं देवसंकाशं पूजयामासतुस्तदा

    gate ca bharate rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ

    pitaraṃ devasaṃkāśaṃ pūjayāmāsatustadā

12. 12

    पितुराज्ञां पुरस्कृत्य पौरकार्याणि सर्वशः

    चकार रामो धर्मात्मा प्रियाणि च हितानि च

    piturājñāṃ puraskṛtya paurakāryāṇi sarvaśaḥ

    cakāra rāmo dharmātmā priyāṇi ca hitāni ca

13. 13

    मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्त्रितः

    गुरूणां गुरुकार्याणि काले कालेऽन्ववैक्षत

    mātṛbhyo mātṛkāryāṇi kṛtvā paramayantritaḥ

    gurūṇāṃ gurukāryāṇi kāle kāle'nvavaikṣata

14. 14

    एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा

    रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिनः

    evaṃ daśarathaḥ prīto brāhmaṇā naigamāstathā

    rāmasya śīlavṛttena sarve viṣayavāsinaḥ

15. 15

    स हि नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते

    उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते

    sa hi nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ ca bhāṣate

    ucyamāno'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate

16. 16

    कथंचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति

    न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया

    kathaṃcidupakāreṇa kṛtenaikena tuṣyati

    na smaratyapakārāṇāṃ śatamapyātmavattayā

17. 17

    शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः

    कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि

    śīlavṛddhairjñānavṛddhairvayovṛddhaiśca sajjanaiḥ

    kathayannāsta vai nityamastrayogyāntareṣvapi

18. 18

    कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः

    वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः

    kalyāṇābhijanaḥ sādhuradīnaḥ satyavāgṛjuḥ

    vṛddhairabhivinītaśca dvijairdharmārthadarśibhiḥ

19. 19

    धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभावनान्

    लौकिके समयाचरे कृतकल्पो विशारदः

    dharmārthakāmatattvajñaḥ smṛtimānpratibhāvanān

    laukike samayācare kṛtakalpo viśāradaḥ

20. 20

    शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः

    यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः

    śāstrajñaśca kṛtajñaśca puruṣāntarakovidaḥ

    yaḥ pragrahānugrahayoryathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ

21. 21

    आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित्

    श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेष्वपि

    āyakarmaṇyupāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit

    śraiṣṭhyaṃ śāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣvapi

22. 22

    अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः

    वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित्

    arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ

    vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit

23. 23

    आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्

    धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसंमतः

    ārohe vinaye caiva yukto vāraṇavājinām

    dhanurvedavidāṃ śreṣṭho loke'tirathasaṃmataḥ

24. 24

    अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः

    अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः

    abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ

    apradhṛṣyaśca saṃgrāme kruddhairapi surāsuraiḥ

25. 25

    अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी

    न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः

    anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī

    na cāvamantā bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ

26. 26

    एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः

    संमतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः

    बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः

    evaṃ śreṣṭhairguṇairyuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ

    saṃmatastriṣu lokeṣu vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ

    buddhyā bṛhaspatestulyo vīryeṇāpi śacīpateḥ

27. 27

    तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः

    गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः

    tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ

    guṇairviruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

28. 28

    तमेवंवृत्तसंपन्नमप्रधृष्य पराक्रमम्

    लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी

    tamevaṃvṛttasaṃpannamapradhṛṣya parākramam

    lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī

29. 29

    एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम्

    दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः

    etaistu bahubhiryuktaṃ guṇairanupamaiḥ sutam

    dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ

30. 30

    एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते

    कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्

    eṣā hyasya parā prītirhṛdi saṃparivartate

    kadā nāma sutaṃ drakṣyāmyabhiṣiktamahaṃ priyam