Sarga 40

30 shlokas

1. 1

   अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्

   अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः

   anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam

   anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ

2. 2

   निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि

   नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम्

   nivartite'pi ca balātsuhṛdvarge ca rājani

   naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham

3. 3

   अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः

   बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः

   ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ

   babhūva guṇasampannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ

4. 4

   स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा

   कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत

   sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhistadā

   kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanamevānvapadyata

5. 5

   अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव

   उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव

   avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibanniva

   uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva

6. 6

   या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्

   मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम्

   yā prītirbahumānaśca mayyayodhyānivāsinām

   matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām

7. 7

   स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः

   करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च

   sa hi kalyāṇacāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ

   kariṣyati yathāvadvaḥ priyāṇi ca hitāni ca

8. 8

   ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः

   अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः

   jñānavṛddho vayobālo mṛdurvīryaguṇānvitaḥ

   anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ

9. 9

   स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः

   अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम्

   sa hi rājaguṇairyukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ

   api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam

10. 10

    न च तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि

    महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया

    na ca tapyedyathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi

    mahārājastathā kāryo mama priyacikīrṣayā

11. 11

    यथा यथा दाशरथिर्धर्ममेवास्थितोऽभवत्

    तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन्

    yathā yathā dāśarathirdharmamevāsthito'bhavat

    tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patimakāmayan

12. 12

    बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह

    चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुनरिवासनम्

    bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha

    cakarṣeva guṇairbaddhvā janaṃ punarivāsanam

13. 13

    ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा

    वयःप्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः

    te dvijāstrividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā

    vayaḥprakampaśiraso dūrādūcuridaṃ vacaḥ

14. 14

    वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरंगमाः

    निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि

    उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम्

    vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyāsturaṃgamāḥ

    nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari

    upavāhyastu vo bhartā nāpavāhyaḥ purādvanam

15. 15

    एवमार्तप्रलापांस्तान्वृद्धान्प्रलपतो द्विजान्

    अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह

    evamārtapralāpāṃstānvṛddhānpralapato dvijān

    avekṣya sahasā rāmo rathādavatatāra ha

16. 16

    पद्भ्यामेव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः

    संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः

    padbhyāmeva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ

    saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ

17. 17

    द्विजातींस्तु पदातींस्तान्रामश्चारित्रवत्सलः

    न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः

    dvijātīṃstu padātīṃstānrāmaścāritravatsalaḥ

    na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ

18. 18

    गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं संभ्रान्तमानसाः

    ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः

    gacchantameva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ

    ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyamidaṃ dvijāḥ

19. 19

    ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति

    द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी

    brāhmaṇyaṃ kṛtsnametattvāṃ brahmaṇyamanugacchati

    dvijaskandhādhirūḍhāstvāmagnayo'pyanuyāntyamī

20. 20

    वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः

    पृष्ठतोऽनुप्रयातानि हंसानिव जलात्यये

    vājapeyasamutthāni chatrāṇyetāni paśya naḥ

    pṛṣṭhato'nuprayātāni haṃsāniva jalātyaye

21. 21

    अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते

    एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः

    anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te

    ebhiśchāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiśchatrairvājapeyikaiḥ

22. 22

    या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी

    त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी

    yā hi naḥ satataṃ buddhirvedamantrānusāriṇī

    tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī

23. 23

    हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम्

    वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः

    hṛdayeṣvavatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam

    vatsyantyapi gṛheṣveva dārāścāritrarakṣitāḥ

24. 24

    न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः

    त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्ममवेक्षितुम्

    na punarniścayaḥ kāryastvadgatau sukṛtā matiḥ

    tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syāddharmamavekṣitum

25. 25

    याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः

    शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांशुलैः

    yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ

    śirobhirnibhṛtācāra mahīpatanapāṃśulaiḥ

26. 26

    बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः

    तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने

    bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ

    teṣāṃ samāptirāyattā tava vatsa nivartane

27. 27

    भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च

    याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय

    bhaktimanti hi bhūtāni jaṅgamājaṅgamāni ca

    yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya

28. 28

    अनुगन्तुमशक्तास्त्वां मूलैरुद्धृतवेगिभिः

    उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः

    anugantumaśaktāstvāṃ mūlairuddhṛtavegibhiḥ

    unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ

29. 29

    निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः

    पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम्

    niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ

    pakṣiṇo'pi prayācante sarvabhūtānukampinam

30. 30

    एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने

    ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम्

    evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane

    dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam