Sarga 21

25 shlokas

1. 1

   तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देशपालने

   कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत्

   taṃ samīkṣya tvavahitaṃ piturnirdeśapālane

   kausalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭhamabravīt

2. 2

   अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः

   मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत्

   adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ

   mayi jāto daśarathātkathamuñchena vartayet

3. 3

   यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते

   कथं स भोक्ष्यते नाथो वने मूलफलान्ययम्

   yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjate

   kathaṃ sa bhokṣyate nātho vane mūlaphalānyayam

4. 4

   क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम्

   गुणवान्दयितो राज्ञो राघवो यद्विवास्यते

   ka etacchraddadhecchrutvā kasya vā na bhavedbhayam

   guṇavāndayito rājño rāghavo yadvivāsyate

5. 5

   त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्

   प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये

   tvayā vihīnāmiha māṃ śokāgniratulo mahān

   pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānurhimātyaye

6. 6

   कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति

   अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि

   kathaṃ hi dhenuḥ svaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati

   ahaṃ tvānugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi

7. 7

   तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः

   श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्

   tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ

   śrutvā rāmo'bravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām

8. 8

   कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते

   भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति

   kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyamāśrite

   bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati

9. 9

   भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः

   स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः

   bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ

   sa bhavatyā na kartavyo manasāpi vigarhitaḥ

10. 10

    यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः

    शुश्रूषा क्रियतां तावत्स हि धर्मः सनातनः

    yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ

    śuśrūṣā kriyatāṃ tāvatsa hi dharmaḥ sanātanaḥ

11. 11

    एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभदर्शना

    तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्

    evamuktā tu rāmeṇa kausalyā śubhadarśanā

    tathetyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam

12. 12

    एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः

    भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्

    evamuktastu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ

    bhūyastāmabravīdvākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām

13. 13

    मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः

    राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः

    mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ

    rājā bhartā guruḥ śreṣṭhaḥ sarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ

14. 14

    इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च

    वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव

    imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca

    varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava

15. 15

    एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा

    उवाच परमार्ता तु कौसल्या पुत्रवत्सला

    evamuktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā

    uvāca paramārtā tu kausalyā putravatsalā

16. 16

    आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्

    नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा

    यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया

    āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam

    naya māmapi kākutstha vanaṃ vanyāṃ mṛgīṃ yathā

    yadi te gamane buddhiḥ kṛtā piturapekṣayā

17. 17

    तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत्

    जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च

    भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः

    tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudanvacanamabravīt

    jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhureva ca

    bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ

18. 18

    भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः

    भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा

    bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ

    bhavatīmanuvarteta sa hi dharmarataḥ sadā

19. 19

    यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः

    श्रमं नावाप्नुयात्किंचिदप्रमत्ता तथा कुरु

    yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ

    śramaṃ nāvāpnuyātkiṃcidapramattā tathā kuru

20. 20

    व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा

    भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत्

    vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā

    bhartāraṃ nānuvarteta sā ca pāpagatirbhavet

21. 21

    शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता

    एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः

    śuśrūṣāmeva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā

    eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ

22. 22

    पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सुव्रताः

    एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी

    pūjyāste matkṛte devi brāhmaṇāścaiva suvratāḥ

    evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī

23. 23

    प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति

    यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्

    prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati

    yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam

24. 24

    एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा

    कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्

    गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभो

    evamuktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā

    kausalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanamabravīt

    gaccha putra tvamekāgro bhadraṃ te'stu sadā vibho

25. 25

    तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा

    उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी

    tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ samīkṣya devī parameṇa cetasā

    uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī