Sarga 41

33 shlokas

1. 1

   ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः

   सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्

   tatastu tamasātīraṃ ramyamāśritya rāghavaḥ

   sītāmudvīkṣya saumitrimidaṃ vacanamabravīt

2. 2

   इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रस्थिता वनम्

   वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि

   iyamadya niśā pūrvā saumitre prasthitā vanam

   vanavāsasya bhadraṃ te sa notkaṇṭhitumarhasi

3. 3

   पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः

   यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः

   paśya śūnyānyaraṇyāni rudantīva samantataḥ

   yathānilayamāyadbhirnilīnāni mṛgadvijaiḥ

4. 4

   अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम

   सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः

   adyāyodhyā tu nagarī rājadhānī piturmama

   sastrīpuṃsā gatānasmāñśociṣyati na saṃśayaḥ

5. 5

   भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे

   धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैराश्वासयिष्यति

   bharataḥ khalu dharmātmā pitaraṃ mātaraṃ ca me

   dharmārthakāmasahitairvākyairāśvāsayiṣyati

6. 6

   भरतस्यानृशंसत्वं संचिन्त्याहं पुनः पुनः

   नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण

   bharatasyānṛśaṃsatvaṃ saṃcintyāhaṃ punaḥ punaḥ

   nānuśocāmi pitaraṃ mātaraṃ cāpi lakṣmaṇa

7. 7

   त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम्

   अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता

   tvayā kāryaṃ naravyāghra māmanuvrajatā kṛtam

   anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇārthe sahāyatā

8. 8

   अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्

   एतद्धि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति

   adbhireva tu saumitre vatsyāmyadya niśāmimām

   etaddhi rocate mahyaṃ vanye'pi vividhe sati

9. 9

   एवमुक्त्वा तु सौमित्रं सुमन्त्रमपि राघवः

   अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह

   evamuktvā tu saumitraṃ sumantramapi rāghavaḥ

   apramattastvamaśveṣu bhava saumyetyuvāca ha

10. 10

    सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते

    प्रभूतयवसान्कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः

    so'śvānsumantraḥ saṃyamya sūrye'staṃ samupāgate

    prabhūtayavasānkṛtvā babhūva pratyanantaraḥ

11. 11

    उपास्यतु शिवां संध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम्

    रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह

    upāsyatu śivāṃ saṃdhyāṃ dṛṣṭvā rātrimupasthitām

    rāmasya śayanaṃ cakre sūtaḥ saumitriṇā saha

12. 12

    तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम्

    रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यः संविवेश ह

    tāṃ śayyāṃ tamasātīre vīkṣya vṛkṣadalaiḥ kṛtām

    rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sabhāryaḥ saṃviveśa ha

13. 13

    सभार्यं संप्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः

    कथयामास सूताय रामस्य विविधान्गुणान्

    sabhāryaṃ saṃprasuptaṃ taṃ bhrātaraṃ vīkṣya lakṣmaṇaḥ

    kathayāmāsa sūtāya rāmasya vividhānguṇān

14. 14

    जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः

    सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान्

    jāgrato hyeva tāṃ rātriṃ saumitrerudito raviḥ

    sūtasya tamasātīre rāmasya bruvato guṇān

15. 15

    गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः

    अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह

    gokulākulatīrāyāstamasāyā vidūrataḥ

    avasattatra tāṃ rātriṃ rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha

16. 16

    उत्थाय तु महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च

    अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्

    utthāya tu mahātejāḥ prakṛtīstā niśāmya ca

    abravīdbhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam

17. 17

    अस्मद्व्यपेक्षान्सौमित्रे निरपेक्षान्गृहेष्वपि

    वृक्षमूलेषु संसुप्तान्पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्

    asmadvyapekṣānsaumitre nirapekṣāngṛheṣvapi

    vṛkṣamūleṣu saṃsuptānpaśya lakṣmaṇa sāmpratam

18. 18

    यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने

    अपि प्राणानसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्

    yathaite niyamaṃ paurāḥ kurvantyasmannivartane

    api prāṇānasiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam

19. 19

    यावदेव तु संसुप्तास्तावदेव वयं लघु

    रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम्

    yāvadeva tu saṃsuptāstāvadeva vayaṃ laghu

    rathamāruhya gacchāmaḥ panthānamakutobhayam

20. 20

    अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः

    स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः

    ato bhūyo'pi nedānīmikṣvākupuravāsinaḥ

    svapeyuranuraktā māṃ vṛkṣamūlāni saṃśritāḥ

21. 21

    पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः

    न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः

    paurā hyātmakṛtādduḥkhādvipramocyā nṛpātmajaiḥ

    na tu khalvātmanā yojyā duḥkhena puravāsinaḥ

22. 22

    अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिव स्थितम्

    रोचते मे महाप्राज्ञ क्षिप्रमारुह्यतामिति

    abravīllakṣmaṇo rāmaṃ sākṣāddharmamiva sthitam

    rocate me mahāprājña kṣipramāruhyatāmiti

23. 23

    सूतस्ततः संत्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः

    योजयित्वाथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्

    sūtastataḥ saṃtvaritaḥ syandanaṃ tairhayottamaiḥ

    yojayitvātha rāmāya prāñjaliḥ pratyavedayat

24. 24

    मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः

    उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे

    mohanārthaṃ tu paurāṇāṃ sūtaṃ rāmo'bravīdvacaḥ

    udaṅmukhaḥ prayāhi tvaṃ rathamāsthāya sārathe

25. 25

    मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निर्वर्तय रथं पुनः

    यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः

    muhūrtaṃ tvaritaṃ gatvā nirvartaya rathaṃ punaḥ

    yathā na vidyuḥ paurā māṃ tathā kuru samāhitaḥ

26. 26

    रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः

    प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्

    rāmasya vacanaṃ śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ

    pratyāgamya ca rāmasya syandanaṃ pratyavedayat

27. 27

    तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः

    शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम्

    taṃ syandanamadhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ

    śīghragāmākulāvartāṃ tamasāmatarannadīm

28. 28

    स संतीर्य महाबाहुः श्रीमाञ्शिवमकण्टकम्

    प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम्

    sa saṃtīrya mahābāhuḥ śrīmāñśivamakaṇṭakam

    prāpadyata mahāmārgamabhayaṃ bhayadarśinām

29. 29

    प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना

    शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः

    prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ paurāste rāghavaṃ vinā

    śokopahataniśceṣṭā babhūvurhatacetasaḥ

30. 30

    शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः

    आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः

    śokajāśruparidyūnā vīkṣamāṇāstatastataḥ

    ālokamapi rāmasya na paśyanti sma duḥkhitāḥ