Sarga 57

39 shlokas

1. 1

   प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः

   अथ राजा दशरथः स चिन्तामभ्यपद्यत

   pratibuddho muhūrtena śokopahatacetanaḥ

   atha rājā daśarathaḥ sa cintāmabhyapadyata

2. 2

   रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासाद्वासवोपमम्

   आविवेशोपसर्गस्तं तमः सूर्यमिवासुरम्

   rāmalakṣmaṇayoścaiva vivāsādvāsavopamam

   āviveśopasargastaṃ tamaḥ sūryamivāsuram

3. 3

   स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्रजिते वनम्

   अर्धरात्रे दशरथः संस्मरन्दुष्कृतं कृतम्

   कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत्

   sa rājā rajanīṃ ṣaṣṭhīṃ rāme pravrajite vanam

   ardharātre daśarathaḥ saṃsmaranduṣkṛtaṃ kṛtam

   kausalyāṃ putraśokārtāmidaṃ vacanamabravīt

4. 4

   यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाशुभम्

   तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः

   yadācarati kalyāṇi śubhaṃ vā yadi vāśubham

   tadeva labhate bhadre kartā karmajamātmanaḥ

5. 5

   गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम्

   दोषं वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते

   gurulāghavamarthānāmārambhe karmaṇāṃ phalam

   doṣaṃ vā yo na jānāti sa bāla iti hocyate

6. 6

   कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च निषिञ्चति

   पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे

   kaścidāmravaṇaṃ chittvā palāśāṃśca niṣiñcati

   puṣpaṃ dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ sa śocati phalāgame

7. 7

   सोऽहमाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च न्यषेचयम्

   रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः

   so'hamāmravaṇaṃ chittvā palāśāṃśca nyaṣecayam

   rāmaṃ phalāgame tyaktvā paścācchocāmi durmatiḥ

8. 8

   लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता

   कुमारः शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम्

   तदिदं मेऽनुसंप्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम्

   labdhaśabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā

   kumāraḥ śabdavedhīti mayā pāpamidaṃ kṛtam

   tadidaṃ me'nusaṃprāptaṃ devi duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam

9. 9

   संमोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम्

   एवं ममाप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्

   saṃmohādiha bālena yathā syādbhakṣitaṃ viṣam

   evaṃ mamāpyavijñātaṃ śabdavedhyamayaṃ phalam

10. 10

    देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम्

    ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी

    devyanūḍhā tvamabhavo yuvarājo bhavāmyaham

    tataḥ prāvṛḍanuprāptā madakāmavivardhinī

11. 11

    उपास्य हि रसान्भौमांस्तप्त्वा च जगदंशुभिः

    परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम्

    upāsya hi rasānbhaumāṃstaptvā ca jagadaṃśubhiḥ

    paretācaritāṃ bhīmāṃ ravirāviśate diśam

12. 12

    उष्णमन्तर्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः

    ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः

    uṣṇamantardadhe sadyaḥ snigdhā dadṛśire ghanāḥ

    tato jahṛṣire sarve bhekasāraṅgabarhiṇaḥ

13. 13

    पतितेनाम्भसा छन्नः पतमानेन चासकृत्

    आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः

    patitenāmbhasā channaḥ patamānena cāsakṛt

    ābabhau mattasāraṅgastoyarāśirivācalaḥ

14. 14

    तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी

    व्यायामकृतसंकल्पः सरयूमन्वगां नदीम्

    tasminnatisukhe kāle dhanuṣmāniṣumānrathī

    vyāyāmakṛtasaṃkalpaḥ sarayūmanvagāṃ nadīm

15. 15

    निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं नदीम्

    अन्यं वा श्वापदं कंचिज्जिघांसुरजितेन्द्रियः

    nipāne mahiṣaṃ rātrau gajaṃ vābhyāgataṃ nadīm

    anyaṃ vā śvāpadaṃ kaṃcijjighāṃsurajitendriyaḥ

16. 16

    अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः

    अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः

    athāndhakāre tvaśrauṣaṃ jale kumbhasya pūryataḥ

    acakṣurviṣaye ghoṣaṃ vāraṇasyeva nardataḥ

17. 17

    ततोऽहं शरमुद्धृत्य दीप्तमाशीविषोपमम्

    अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्

    tato'haṃ śaramuddhṛtya dīptamāśīviṣopamam

    amuñcaṃ niśitaṃ bāṇamahamāśīviṣopamam

18. 18

    तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः

    हा हेति पततस्तोये वागभूत्तत्र मानुषी

    कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि

    tatra vāguṣasi vyaktā prādurāsīdvanaukasaḥ

    hā heti patatastoye vāgabhūttatra mānuṣī

    kathamasmadvidhe śastraṃ nipatettu tapasvini

19. 19

    प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहारोऽहमागतः

    इषुणाभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया

    praviviktāṃ nadīṃ rātrāvudāhāro'hamāgataḥ

    iṣuṇābhihataḥ kena kasya vā kiṃ kṛtaṃ mayā

20. 20

    ऋषेर्हि न्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः

    कथं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते

    ṛṣerhi nyastadaṇḍasya vane vanyena jīvataḥ

    kathaṃ nu śastreṇa vadho madvidhasya vidhīyate

21. 21

    जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः

    को वधेन ममार्थी स्यात्किं वास्यापकृतं मया

    jaṭābhāradharasyaiva valkalājinavāsasaḥ

    ko vadhena mamārthī syātkiṃ vāsyāpakṛtaṃ mayā

22. 22

    एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम्

    न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्

    evaṃ niṣphalamārabdhaṃ kevalānarthasaṃhitam

    na kaścitsādhu manyeta yathaiva gurutalpagam

23. 23

    नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयमात्मनः

    मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्विधे

    nemaṃ tathānuśocāmi jīvitakṣayamātmanaḥ

    mātaraṃ pitaraṃ cobhāvanuśocāmi madvidhe

24. 24

    तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया

    मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति

    tadetanmithunaṃ vṛddhaṃ cirakālabhṛtaṃ mayā

    mayi pañcatvamāpanne kāṃ vṛttiṃ vartayiṣyati

25. 25

    वृद्धौ च मातापितरावहं चैकेषुणा हतः

    केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना

    vṛddhau ca mātāpitarāvahaṃ caikeṣuṇā hataḥ

    kena sma nihatāḥ sarve subālenākṛtātmanā

26. 26

    तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः

    कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि

    tāṃ giraṃ karuṇāṃ śrutvā mama dharmānukāṅkṣiṇaḥ

    karābhyāṃ saśaraṃ cāpaṃ vyathitasyāpatadbhuvi

27. 27

    तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः

    अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्

    taṃ deśamahamāgamya dīnasattvaḥ sudurmanāḥ

    apaśyamiṣuṇā tīre sarayvāstāpasaṃ hatam

28. 28

    स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम्

    इत्युवाच वचः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा

    sa māmudvīkṣya netrābhyāṃ trastamasvasthacetasam

    ityuvāca vacaḥ krūraṃ didhakṣanniva tejasā

29. 29

    किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया

    जिहीर्षुरम्भो गुर्वर्थं यदहं ताडितस्त्वया

    kiṃ tavāpakṛtaṃ rājanvane nivasatā mayā

    jihīrṣurambho gurvarthaṃ yadahaṃ tāḍitastvayā

30. 30

    एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि

    द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे

    ekena khalu bāṇena marmaṇyabhihate mayi

    dvāvandhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me