Sarga 72

25 shlokas

1. 1

   अत्र यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः

   भरतं शोकसंतप्तमिदं वचनमब्रवीत्

   atra yātrāṃ samīhantaṃ śatrughno lakṣmaṇānujaḥ

   bharataṃ śokasaṃtaptamidaṃ vacanamabravīt

2. 2

   गतिर्यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः

   स रामः सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम्

   gatiryaḥ sarvabhūtānāṃ duḥkhe kiṃ punarātmanaḥ

   sa rāmaḥ sattvasampannaḥ striyā pravrājito vanam

3. 3

   बलवान्वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ

   किं न मोचयते रामं कृत्वापि पितृनिग्रहम्

   balavānvīryasampanno lakṣmaṇo nāma yo'pyasau

   kiṃ na mocayate rāmaṃ kṛtvāpi pitṛnigraham

4. 4

   पूर्वमेव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ

   उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः

   pūrvameva tu nigrāhyaḥ samavekṣya nayānayau

   utpathaṃ yaḥ samārūḍho nāryā rājā vaśaṃ gataḥ

5. 5

   इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे

   प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता

   iti sambhāṣamāṇe tu śatrughne lakṣmaṇānuje

   prāgdvāre'bhūttadā kubjā sarvābharaṇabhūṣitā

6. 6

   लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती

   मेखलादामभिश्चित्रै रज्जुबद्धेव वानरी

   liptā candanasāreṇa rājavastrāṇi bibhratī

   mekhalādāmabhiścitrai rajjubaddheva vānarī

7. 7

   तां समीक्ष्य तदा द्वाःस्थो भृशं पापस्य कारिणीम्

   गृहीत्वाकरुणं कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयत्

   tāṃ samīkṣya tadā dvāḥstho bhṛśaṃ pāpasya kāriṇīm

   gṛhītvākaruṇaṃ kubjāṃ śatrughnāya nyavedayat

8. 8

   यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता

   सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति

   yasyāḥ kṛte vane rāmo nyastadehaśca vaḥ pitā

   seyaṃ pāpā nṛśaṃsā ca tasyāḥ kuru yathāmati

9. 9

   शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः

   अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृतव्रतः

   śatrughnaśca tadājñāya vacanaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ

   antaḥpuracarānsarvānityuvāca dhṛtavrataḥ

10. 10

    तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रातॄणां मे तथा पितुः

    यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम्

    tīvramutpāditaṃ duḥkhaṃ bhrātṝṇāṃ me tathā pituḥ

    yayā seyaṃ nṛśaṃsasya karmaṇaḥ phalamaśnutām

11. 11

    एवमुक्ता च तेनाशु सखीजनसमावृता

    गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत्

    evamuktā ca tenāśu sakhījanasamāvṛtā

    gṛhītā balavatkubjā sā tadgṛhamanādayat

12. 12

    ततः सुभृशसंतप्तस्तस्याः सर्वः सखीजनः

    क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं व्यपलायत सर्वशः

    tataḥ subhṛśasaṃtaptastasyāḥ sarvaḥ sakhījanaḥ

    kruddhamājñāya śatrughnaṃ vyapalāyata sarvaśaḥ

13. 13

    अमन्त्रयत कृत्स्नश्च तस्याः सर्वसखीजनः

    यथायं समुपक्रान्तो निःशेषं नः करिष्यति

    amantrayata kṛtsnaśca tasyāḥ sarvasakhījanaḥ

    yathāyaṃ samupakrānto niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati

14. 14

    सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम्

    कौसल्यां शरणं यामः सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः

    sānukrośāṃ vadānyāṃ ca dharmajñāṃ ca yaśasvinīm

    kausalyāṃ śaraṇaṃ yāmaḥ sā hi no'stu dhruvā gatiḥ

15. 15

    स च रोषेण ताम्राक्षः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः

    विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं पृथिवीतले

    sa ca roṣeṇa tāmrākṣaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ

    vicakarṣa tadā kubjāṃ krośantīṃ pṛthivītale

16. 16

    तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थरायास्ततस्ततः

    चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत

    tasyā hyākṛṣyamāṇāyā mantharāyāstatastataḥ

    citraṃ bahuvidhaṃ bhāṇḍaṃ pṛthivyāṃ tadvyaśīryata

17. 17

    तेन भाण्डेन संकीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम्

    अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा

    tena bhāṇḍena saṃkīrṇaṃ śrīmadrājaniveśanam

    aśobhata tadā bhūyaḥ śāradaṃ gaganaṃ yathā

18. 18

    स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः

    कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः

    sa balī balavatkrodhādgṛhītvā puruṣarṣabhaḥ

    kaikeyīmabhinirbhartsya babhāṣe paruṣaṃ vacaḥ

19. 19

    तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता

    शत्रुघ्नभयसंत्रस्ता पुत्रं शरणमागता

    tairvākyaiḥ paruṣairduḥkhaiḥ kaikeyī bhṛśaduḥkhitā

    śatrughnabhayasaṃtrastā putraṃ śaraṇamāgatā

20. 20

    तां प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्

    अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति

    tāṃ prekṣya bharataḥ kruddhaṃ śatrughnamidamabravīt

    avadhyāḥ sarvabhūtānāṃ pramadāḥ kṣamyatāmiti

21. 21

    हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम्

    यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम्

    hanyāmahamimāṃ pāpāṃ kaikeyīṃ duṣṭacāriṇīm

    yadi māṃ dhārmiko rāmo nāsūyenmātṛghātakam

22. 22

    इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः

    त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम्

    imāmapi hatāṃ kubjāṃ yadi jānāti rāghavaḥ

    tvāṃ ca māṃ caiva dharmātmā nābhibhāṣiṣyate dhruvam

23. 23

    भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः

    न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थराम्

    bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughno lakṣmaṇānujaḥ

    nyavartata tato roṣāttāṃ mumoca ca mantharām

24. 24

    सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह

    निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च

    sā pādamūle kaikeyyā mantharā nipapāta ha

    niḥśvasantī suduḥkhārtā kṛpaṇaṃ vilalāpa ca

25. 25

    शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता

    शनैः समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम्

    śatrughnavikṣepavimūḍhasaṃjñāṃ samīkṣya kubjāṃ bharatasya mātā

    śanaiḥ samāśvāsayadārtarūpāṃ krauñcīṃ vilagnāmiva vīkṣamāṇām