Sarga 17

33 shlokas

1. 1

   रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः

   जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी

   rāmastu bhṛśamāyasto niḥśvasanniva kuñjaraḥ

   jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī

2. 2

   सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्

   उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्

   so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam

   upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn

3. 3

   प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः

   ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाभिसत्कृतान्

   praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ

   brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñābhisatkṛtān

4. 4

   प्रणम्य रामस्तान्वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः

   स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च द्वाररक्षणतत्पराः

   praṇamya rāmastānvṛddhāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ

   striyo vṛddhāśca bālāśca dvārarakṣaṇatatparāḥ

5. 5

   वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः

   न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा

   vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ

   nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā

6. 6

   कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता

   प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी

   kausalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā

   prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī

7. 7

   सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा

   अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला

   sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā

   agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā

8. 8

   प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्

   ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्

   praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham

   dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam

9. 9

   सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्

   अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा

   sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam

   abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ vaḍavā yathā

10. 10

    तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः

    कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः

    tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ

    kausalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ

11. 11

    वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्

    प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले

    vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām

    prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule

12. 12

    सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव

    अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति

    satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava

    adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati

13. 13

    मातरं राघवः किंचित्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्

    स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदानतः

    mātaraṃ rāghavaḥ kiṃcitprasāryāñjalimabravīt

    sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadānataḥ

14. 14

    देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्

    इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च

    devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam

    idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca

15. 15

    चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने

    मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम्

    caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane

    madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam

16. 16

    भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति

    मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम्

    bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati

    māṃ punardaṇḍakāraṇyaṃ vivāsayati tāpasam

17. 17

    तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव

    रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्

    tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva

    rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam

18. 18

    उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्

    पांशुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना

    upāvṛtyotthitāṃ dīnāṃ vaḍavāmiva vāhitām

    pāṃśuguṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā

19. 19

    सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता

    उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे

    sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā

    uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe

20. 20

    यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव

    न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजा

    yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava

    na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajā

21. 21

    एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः

    अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते

    eka eva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānavaḥ

    aprajāsmīti saṃtāpo na hyanyaḥ putra vidyate

22. 22

    न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे

    अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया

    na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe

    api putre vipaśyeyamiti rāmāsthitaṃ mayā

23. 23

    सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्

    अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती

    अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति

    sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām

    ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī

    ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati

24. 24

    त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता

    किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे

    tvayi saṃnihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā

    kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me

25. 25

    यो हि मां सेवते कश्चिदथ वाप्यनुवर्तते

    कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते

    yo hi māṃ sevate kaścidatha vāpyanuvartate

    kaikeyyāḥ putramanvīkṣya sa jano nābhibhāṣate

26. 26

    दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव

    अतीतानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्

    daśa sapta ca varṣāṇi tava jātasya rāghava

    atītāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam

27. 27

    उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः

    दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया

    upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ

    duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā

28. 28

    स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते

    प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा

    sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate

    prāvṛṣīva mahānadyāḥ spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā

29. 29

    ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम

    यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव

    mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakāśo'sti yamakṣaye mama

    yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva

30. 30

    स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते

    अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते

    sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate

    anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate