Sarga 61

25 shlokas

1. 1

   व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः

   समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः

   vyatītāyāṃ tu śarvaryāmādityasyodaye tataḥ

   sametya rājakartāraḥ sabhāmīyurdvijātayaḥ

2. 2

   मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः

   कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः

   mārkaṇḍeyo'tha maudgalyo vāmadevaśca kāśyapaḥ

   kātyāyano gautamaśca jābāliśca mahāyaśāḥ

3. 3

   एते द्विजाः सहामात्यैः पृथग्वाचमुदीरयन्

   वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्

   ete dvijāḥ sahāmātyaiḥ pṛthagvācamudīrayan

   vasiṣṭhamevābhimukhāḥ śreṣṭhaṃ rājapurohitam

4. 4

   अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा

   अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे

   atītā śarvarī duḥkhaṃ yā no varṣaśatopamā

   asminpañcatvamāpanne putraśokena pārthive

5. 5

   स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः

   लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतः सह

   svargataśca mahārājo rāmaścāraṇyamāśritaḥ

   lakṣmaṇaścāpi tejasvī rāmeṇaiva gataḥ saha

6. 6

   उभौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु परंतपौ

   पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने

   ubhau bharataśatrughnau kekayeṣu paraṃtapau

   pure rājagṛhe ramye mātāmahaniveśane

7. 7

   इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम्

   अराजकं हि नो राष्ट्रं न विनाशमवाप्नुयात्

   ikṣvākūṇāmihādyaiva kaścidrājā vidhīyatām

   arājakaṃ hi no rāṣṭraṃ na vināśamavāpnuyāt

8. 8

   नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः

   अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा

   nārājake janapade vidyunmālī mahāsvanaḥ

   abhivarṣati parjanyo mahīṃ divyena vāriṇā

9. 9

   नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते

   नाराजके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे

   nārājake janapade bījamuṣṭiḥ prakīryate

   nārājake pituḥ putro bhāryā vā vartate vaśe

10. 10

    अराजके धनं नास्ति नास्ति भार्याप्यराजके

    इदमत्याहितं चान्यत्कुतः सत्यमराजके

    arājake dhanaṃ nāsti nāsti bhāryāpyarājake

    idamatyāhitaṃ cānyatkutaḥ satyamarājake

11. 11

    नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः

    उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च

    nārājake janapade kārayanti sabhāṃ narāḥ

    udyānāni ca ramyāṇi hṛṣṭāḥ puṇyagṛhāṇi ca

12. 12

    नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः

    सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः संशितव्रताः

    nārājake janapade yajñaśīlā dvijātayaḥ

    satrāṇyanvāsate dāntā brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ

13. 13

    नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः

    उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः

    nārājake janapade prabhūtanaṭanartakāḥ

    utsavāśca samājāśca vardhante rāṣṭravardhanāḥ

14. 14

    नाराजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः

    कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः

    nārājake janapade siddhārthā vyavahāriṇaḥ

    kathābhiranurajyante kathāśīlāḥ kathāpriyaiḥ

15. 15

    नाराजके जनपदे वाहनैः शीघ्रगामिभिः

    नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिः सह कामिनः

    nārājake janapade vāhanaiḥ śīghragāmibhiḥ

    narā niryāntyaraṇyāni nārībhiḥ saha kāminaḥ

16. 16

    नाराजके जनपदे धनवन्तः सुरक्षिताः

    शेरते विवृतद्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः

    nārājake janapade dhanavantaḥ surakṣitāḥ

    śerate vivṛtadvārāḥ kṛṣigorakṣajīvinaḥ

17. 17

    नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः

    गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपुण्यसमाचिताः

    nārājake janapade vaṇijo dūragāminaḥ

    gacchanti kṣemamadhvānaṃ bahupuṇyasamācitāḥ

18. 18

    नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी

    भावयन्नात्मनात्मानं यत्र सायंगृहो मुनिः

    nārājake janapade caratyekacaro vaśī

    bhāvayannātmanātmānaṃ yatra sāyaṃgṛho muniḥ

19. 19

    नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते

    न चाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि

    nārājake janapade yogakṣemaṃ pravartate

    na cāpyarājake senā śatrūnviṣahate yudhi

20. 20

    यथा ह्यनुदका नद्यो यथा वाप्यतृणं वनम्

    अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम्

    yathā hyanudakā nadyo yathā vāpyatṛṇaṃ vanam

    agopālā yathā gāvastathā rāṣṭramarājakam

21. 21

    नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित्

    मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम्

    nārājake janapade svakaṃ bhavati kasyacit

    matsyā iva narā nityaṃ bhakṣayanti parasparam

22. 22

    ये हि संभिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः

    तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः

    ye hi saṃbhinnamaryādā nāstikāśchinnasaṃśayāḥ

    te'pi bhāvāya kalpante rājadaṇḍanipīḍitāḥ

23. 23

    अहो तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन

    राजा चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी

    aho tama ivedaṃ syānna prajñāyeta kiṃcana

    rājā cenna bhavelloke vibhajansādhvasādhunī

24. 24

    जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम्

    नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः

    jīvatyapi mahārāje tavaiva vacanaṃ vayam

    nātikramāmahe sarve velāṃ prāpyeva sāgaraḥ

25. 25

    स नः समीक्ष्य द्विजवर्यवृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम्

    कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषिञ्च

    sa naḥ samīkṣya dvijavaryavṛttaṃ nṛpaṃ vinā rājyamaraṇyabhūtam

    kumāramikṣvākusutaṃ vadānyaṃ tvameva rājānamihābhiṣiñca