Sarga 16

61 shlokas

1. 1

   स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे

   कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता

   sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe

   kaikeyīsahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā

2. 2

   स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्

   ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः

   sa pituścaraṇau pūrvamabhivādya vinītavat

   tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ

3. 3

   रामेत्युक्त्वा च वचनं वाष्पपर्याकुलेक्षणः

   शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्

   rāmetyuktvā ca vacanaṃ vāṣpaparyākulekṣaṇaḥ

   śaśāka nṛpatirdīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum

4. 4

   तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्

   रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्

   tadapūrvaṃ narapaterdṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham

   rāmo'pi bhayamāpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam

5. 5

   इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम्

   निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्

   indriyairaprahṛṣṭaistaṃ śokasaṃtāpakarśitam

   niḥśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasam

6. 6

   ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्

   उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा

   ūrmimālinamakṣobhyaṃ kṣubhyantamiva sāgaram

   upaplutamivādityamuktānṛtamṛṣiṃ yathā

7. 7

   अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन्

   बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि

   acintyakalpaṃ hi pitustaṃ śokamupadhārayan

   babhūva saṃrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi

8. 8

   चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः

   किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति

   cintayāmāsa ca tadā rāmaḥ pitṛhite rataḥ

   kiṃsvidadyaiva nṛpatirna māṃ pratyabhinandati

9. 9

   अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति

   तस्य मामद्य सम्प्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते

   anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito'pi prasīdati

   tasya māmadya samprekṣya kimāyāsaḥ pravartate

10. 10

    स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः

    कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्

    sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ

    kaikeyīmabhivādyaiva rāmo vacanamabravīt

11. 11

    कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता

    कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय

    kaccinmayā nāparāddhamajñānādyena me pitā

    kupitastanmamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya

12. 12

    विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते

    शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते

    संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्

    vivarṇavadano dīno na hi māmabhibhāṣate

    śārīro mānaso vāpi kaccidenaṃ na bādhate

    saṃtāpo vābhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham

13. 13

    कच्चिन्न किंचिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने

    शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम्

    kaccinna kiṃcidbharate kumāre priyadarśane

    śatrughne vā mahāsattve mātṝṇāṃ vā mamāśubham

14. 14

    अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः

    मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे

    atoṣayanmahārājamakurvanvā piturvacaḥ

    muhūrtamapi neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe

15. 15

    यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः

    कथं तस्मिन्न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते

    yatomūlaṃ naraḥ paśyetprādurbhāvamihātmanaḥ

    kathaṃ tasminna varteta pratyakṣe sati daivate

16. 16

    कच्चित्ते परुषं किंचिदभिमानात्पिता मम

    उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः

    kaccitte paruṣaṃ kiṃcidabhimānātpitā mama

    ukto bhavatyā kopena yatrāsya lulitaṃ manaḥ

17. 17

    एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः

    किंनिमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे

    etadācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ

    kiṃnimittamapūrvo'yaṃ vikāro manujādhipe

18. 18

    अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके

    भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे

    नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च

    ahaṃ hi vacanādrājñaḥ pateyamapi pāvake

    bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyamapi cārṇave

    niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca

19. 19

    तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्

    करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते

    tadbrūhi vacanaṃ devi rājño yadabhikāṅkṣitam

    kariṣye pratijāne ca rāmo dvirnābhibhāṣate

20. 20

    तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्

    उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्

    tamārjavasamāyuktamanāryā satyavādinam

    uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam

21. 21

    पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव

    रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे

    purā devāsure yuddhe pitrā te mama rāghava

    rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe

22. 22

    तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्

    गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव

    tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam

    gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava

23. 23

    यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि

    आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु

    yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartumicchasi

    ātmānaṃ ca naraśreṣṭha mama vākyamidaṃ śṛṇu

24. 24

    स निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम्

    त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च

    sa nideśe pitustiṣṭha yathā tena pratiśrutam

    tvayāraṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca

25. 25

    सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः

    अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाचीरधरो वस

    sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ

    abhiṣekamimaṃ tyaktvā jaṭācīradharo vasa

26. 26

    भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम्

    नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम्

    bharataḥ kosalapure praśāstu vasudhāmimām

    nānāratnasamākīrṇāṃ savājirathakuñjarām

27. 27

    तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्

    श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्

    tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam

    śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt

28. 28

    एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वतः

    जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्

    evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvataḥ

    jaṭācīradharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan

29. 29

    इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः

    नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापुरमरिंदमः

    idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ

    nābhinandati durdharṣo yathāpuramariṃdamaḥ

30. 30

    मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तवाग्रतः

    यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः

    manyurna ca tvayā kāryo devi brūhi tavāgrataḥ

    yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ