Sarga 71

25 shlokas

1. 1

   ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः

   द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत्

   tato daśāhe'tigate kṛtaśauco nṛpātmajaḥ

   dvādaśe'hani samprāpte śrāddhakarmāṇyakārayat

2. 2

   ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम्

   बास्तिकं बहुशुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा

   brāhmaṇebhyo dadau ratnaṃ dhanamannaṃ ca puṣkalam

   bāstikaṃ bahuśuklaṃ ca gāścāpi śataśastathā

3. 3

   दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च

   ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राज्ञस्तस्यौर्ध्वदैहिकम्

   dāsīdāsaṃ ca yānaṃ ca veśmāni sumahānti ca

   brāhmaṇebhyo dadau putro rājñastasyaurdhvadaihikam

4. 4

   ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे

   विललाप महाबाहुर्भरतः शोकमूर्छितः

   tataḥ prabhātasamaye divase'tha trayodaśe

   vilalāpa mahābāhurbharataḥ śokamūrchitaḥ

5. 5

   शब्दापिहितकण्ठश्च शोधनार्थमुपागतः

   चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः

   śabdāpihitakaṇṭhaśca śodhanārthamupāgataḥ

   citāmūle piturvākyamidamāha suduḥkhitaḥ

6. 6

   तात यस्मिन्निसृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे

   तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया

   tāta yasminnisṛṣṭo'haṃ tvayā bhrātari rāghave

   tasminvanaṃ pravrajite śūnye tyakto'smyahaṃ tvayā

7. 7

   यथागतिरनाथायाः पुत्रः प्रव्राजितो वनम्

   तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्व गतो नृप

   yathāgatiranāthāyāḥ putraḥ pravrājito vanam

   tāmambāṃ tāta kausalyāṃ tyaktvā tvaṃ kva gato nṛpa

8. 8

   दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थिस्थानमण्डलम्

   पितुः शरीरनिर्वाणं निष्टनन्विषसाद ह

   dṛṣṭvā bhasmāruṇaṃ tacca dagdhāsthisthānamaṇḍalam

   pituḥ śarīranirvāṇaṃ niṣṭananviṣasāda ha

9. 9

   स तु दृष्ट्वा रुदन्दीनः पपात धरणीतले

   उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्रध्वज इव च्युतः

   sa tu dṛṣṭvā rudandīnaḥ papāta dharaṇītale

   utthāpyamānaḥ śakrasya yantradhvaja iva cyutaḥ

10. 10

    अभिपेतुस्ततः सर्वे तस्यामात्याः शुचिव्रतम्

    अन्तकाले निपतितं ययातिमृषयो यथा

    abhipetustataḥ sarve tasyāmātyāḥ śucivratam

    antakāle nipatitaṃ yayātimṛṣayo yathā

11. 11

    शत्रुघ्नश्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकपरिप्लुतम्

    विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भूमिपालमनुस्मरन्

    śatrughnaścāpi bharataṃ dṛṣṭvā śokapariplutam

    visaṃjño nyapatadbhūmau bhūmipālamanusmaran

12. 12

    उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः

    स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तदा तदा

    unmatta iva niścetā vilalāpa suduḥkhitaḥ

    smṛtvā piturguṇāṅgāni tāni tāni tadā tadā

13. 13

    मन्थराप्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसंकुलः

    वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमज्जयच्छोकसागरः

    mantharāprabhavastīvraḥ kaikeyīgrāhasaṃkulaḥ

    varadānamayo'kṣobhyo'majjayacchokasāgaraḥ

14. 14

    सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया

    क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान्

    sukumāraṃ ca bālaṃ ca satataṃ lālitaṃ tvayā

    kva tāta bharataṃ hitvā vilapantaṃ gato bhavān

15. 15

    ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च

    प्रवारयसि नः सर्वांस्तन्नः कोऽद्य करिष्यति

    nanu bhojyeṣu pāneṣu vastreṣvābharaṇeṣu ca

    pravārayasi naḥ sarvāṃstannaḥ ko'dya kariṣyati

16. 16

    अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते

    विहीना या त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना

    avadāraṇakāle tu pṛthivī nāvadīryate

    vihīnā yā tvayā rājñā dharmajñena mahātmanā

17. 17

    पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते

    किं मे जीवितसामर्थ्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

    pitari svargamāpanne rāme cāraṇyamāśrite

    kiṃ me jīvitasāmarthyaṃ pravekṣyāmi hutāśanam

18. 18

    हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम्

    अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम्

    hīno bhrātrā ca pitrā ca śūnyāmikṣvākupālitām

    ayodhyāṃ na pravekṣyāmi pravekṣyāmi tapovanam

19. 19

    तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत्

    भृशमार्ततरा भूयः सर्व एवानुगामिनः

    tayorvilapitaṃ śrutvā vyasanaṃ cānvavekṣya tat

    bhṛśamārtatarā bhūyaḥ sarva evānugāminaḥ

20. 20

    ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ

    धरण्यां संव्यचेष्टेतां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ

    tato viṣaṇṇau śrāntau ca śatrughnabharatāvubhau

    dharaṇyāṃ saṃvyaceṣṭetāṃ bhagnaśṛṅgāvivarṣabhau

21. 21

    ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः

    वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह

    tataḥ prakṛtimānvaidyaḥ pitureṣāṃ purohitaḥ

    vasiṣṭho bharataṃ vākyamutthāpya tamuvāca ha

22. 22

    त्रीणि द्वंद्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः

    तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हति

    trīṇi dvaṃdvāni bhūteṣu pravṛttānyaviśeṣataḥ

    teṣu cāparihāryeṣu naivaṃ bhavitumarhati

23. 23

    सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च

    श्रावयामास तत्त्वज्ञः सर्वभूतभवाभवौ

    sumantraścāpi śatrughnamutthāpyābhiprasādya ca

    śrāvayāmāsa tattvajñaḥ sarvabhūtabhavābhavau

24. 24

    उत्थितौ तौ नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ

    वर्षातपपरिक्लिन्नौ पृथगिन्द्रध्वजाविव

    utthitau tau naravyāghrau prakāśete yaśasvinau

    varṣātapapariklinnau pṛthagindradhvajāviva

25. 25

    अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ

    अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्रियाः

    aśrūṇi parimṛdnantau raktākṣau dīnabhāṣiṇau

    amātyāstvarayanti sma tanayau cāparāḥ kriyāḥ