Sarga 23

34 shlokas

1. 1

   अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः सम्प्रस्थितो वनम्

   कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः

   abhivādya tu kausalyāṃ rāmaḥ samprasthito vanam

   kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ

2. 2

   विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम्

   हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया

   virājayanrājasuto rājamārgaṃ narairvṛtam

   hṛdayānyāmamantheva janasya guṇavattayā

3. 3

   वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी

   तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम्

   vaidehī cāpi tatsarvaṃ na śuśrāva tapasvinī

   tadeva hṛdi tasyāśca yauvarājyābhiṣecanam

4. 4

   देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना

   अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते

   devakāryaṃ sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā

   abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate

5. 5

   प्रविवेशाथ रामस्तु स्ववेश्म सुविभूषितम्

   प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः

   praviveśātha rāmastu svaveśma suvibhūṣitam

   prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ

6. 6

   अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम्

   अपश्यच्छोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम्

   atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim

   apaśyacchokasaṃtaptaṃ cintāvyākulitendriyam

7. 7

   विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम्

   आह दुःखाभिसंतप्ता किमिदानीमिदं प्रभो

   vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam

   āha duḥkhābhisaṃtaptā kimidānīmidaṃ prabho

8. 8

   अद्य बार्हस्पतः श्रीमान्युक्तः पुष्यो न राघव

   प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः

   adya bārhaspataḥ śrīmānyuktaḥ puṣyo na rāghava

   procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvamasi durmanāḥ

9. 9

   न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च

   आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणाभिविराजते

   na te śataśalākena jalaphenanibhena ca

   āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chatreṇābhivirājate

10. 10

    व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम्

    चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम्

    vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhekṣaṇam

    candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam

11. 11

    वाग्मिनो बन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ

    स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः

    vāgmino bandinaścāpi prahṛṣṭāstvāṃ nararṣabha

    stuvanto nādya dṛśyante maṅgalaiḥ sūtamāgadhāḥ

12. 12

    न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः

    मूर्ध्नि मूर्धावसिक्तस्य दधति स्म विधानतः

    na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ

    mūrdhni mūrdhāvasiktasya dadhati sma vidhānataḥ

13. 13

    न त्वां प्रकृतयः सर्वा श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः

    अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा

    na tvāṃ prakṛtayaḥ sarvā śreṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ

    anuvrajitumicchanti paurajānapadāstathā

14. 14

    चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषणैः

    मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः

    caturbhirvegasampannairhayaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ

    mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te'grataḥ

15. 15

    न हस्ती चाग्रतः श्रीमांस्तव लक्षणपूजितः

    प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरिप्रभः

    na hastī cāgrataḥ śrīmāṃstava lakṣaṇapūjitaḥ

    prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiriprabhaḥ

16. 16

    न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन

    भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीरपुरःसरम्

    na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana

    bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīrapuraḥsaram

17. 17

    अभिषेको यदा सज्जः किमिदानीमिदं तव

    अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते

    abhiṣeko yadā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava

    apūrvo mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyate

18. 18

    इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः

    सीते तत्रभवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम्

    itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ

    sīte tatrabhavāṃstātaḥ pravrājayati māṃ vanam

19. 19

    कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि

    शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम

    kule mahati sambhūte dharmajñe dharmacāriṇi

    śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama

20. 20

    राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे

    कैकेय्यै प्रीतमनसा पुरा दत्तौ महावरौ

    rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena me

    kaikeyyai prītamanasā purā dattau mahāvarau

21. 21

    तयाद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते

    प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः

    tayādya mama sajje'sminnabhiṣeke nṛpodyate

    pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ

22. 22

    चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया

    पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः

    सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्

    caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā

    pitrā me bharataścāpi yauvarājye niyojitaḥ

    so'haṃ tvāmāgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam

23. 23

    भरतस्य समीपे ते नाहं कथ्यः कदाचन

    ऋद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम्

    तस्मान्न ते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम

    bharatasya samīpe te nāhaṃ kathyaḥ kadācana

    ṛddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam

    tasmānna te guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama

24. 24

    नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन

    अनुकूलतया शक्यं समीपे तस्य वर्तितुम्

    nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana

    anukūlatayā śakyaṃ samīpe tasya vartitum

25. 25

    अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोः समनुपालयन्

    वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि

    ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ guroḥ samanupālayan

    vanamadyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvini

26. 26

    याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम्

    व्रतोपवासरतया भवितव्यं त्वयानघे

    yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam

    vratopavāsaratayā bhavitavyaṃ tvayānaghe

27. 27

    काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि

    वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः

    kālyamutthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi

    vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ

28. 28

    माता च मम कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता

    धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः संमानमर्हति

    mātā ca mama kausalyā vṛddhā saṃtāpakarśitā

    dharmamevāgrataḥ kṛtvā tvattaḥ saṃmānamarhati

29. 29

    वन्दितव्याश्च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः

    स्नेहप्रणयसम्भोगैः समा हि मम मातरः

    vanditavyāśca te nityaṃ yāḥ śeṣā mama mātaraḥ

    snehapraṇayasambhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ

30. 30

    भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः

    त्वया लक्ष्मणशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम

    bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ

    tvayā lakṣmaṇaśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama