Sarga 31

37 shlokas

1. 1

   स रामप्रेषितः क्षिप्रं संतापकलुषेन्द्रियः

   प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह

   sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ saṃtāpakaluṣendriyaḥ

   praviśya nṛpatiṃ sūto niḥśvasantaṃ dadarśa ha

2. 2

   आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसं

   राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्

   ālokya tu mahāprājñaḥ paramākulacetasaṃ

   rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat

3. 3

   अयं स पुरुषव्याघ्र द्वारि तिष्ठति ते सुतः

   ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम्

   ayaṃ sa puruṣavyāghra dvāri tiṣṭhati te sutaḥ

   brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sarvaṃ caivopajīvinām

4. 4

   स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः

   सर्वान्सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते

   sa tvā paśyatu bhadraṃ te rāmaḥ satyaparākramaḥ

   sarvānsuhṛda āpṛcchya tvāmidānīṃ didṛkṣate

5. 5

   गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते

   वृतं राजगुणैः सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः

   gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate

   vṛtaṃ rājaguṇaiḥ sarvairādityamiva raśmibhiḥ

6. 6

   स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः

   आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्

   sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgaropamaḥ

   ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam

7. 7

   सुमन्त्रानय मे दारान्ये केचिदिह मामकाः

   दारैः परिवृतः सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि राघवम्

   sumantrānaya me dārānye kecidiha māmakāḥ

   dāraiḥ parivṛtaḥ sarvairdraṣṭumicchāmi rāghavam

8. 8

   सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्

   आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र माचिरम्

   so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt

   āryo hvayati vo rājā gamyatāṃ tatra māciram

9. 9

   एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया

   प्रचक्रमुस्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्

   evamuktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā

   pracakramustadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam

10. 10

    अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः

    कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः

    ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ

    kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ

11. 11

    आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः

    उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम्

    āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ

    uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrānaya me sutam

12. 12

    स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा

    जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः

    sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā

    jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ

13. 13

    स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्

    उत्पपातासनात्तूर्णमार्तः स्त्रीजनसंवृतः

    sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim

    utpapātāsanāttūrṇamārtaḥ strījanasaṃvṛtaḥ

14. 14

    सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशांपतिः

    तमसम्प्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः

    so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāṃpatiḥ

    tamasamprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ

15. 15

    तं रामोऽभ्यपतत्क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः

    विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा

    taṃ rāmo'bhyapatatkṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ

    visaṃjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā

16. 16

    स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि

    हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः

    strīsahasraninādaśca saṃjajñe rājaveśmani

    hā hā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ

17. 17

    तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ

    पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्

    taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau

    paryaṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan

18. 18

    अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम्

    उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्

    atha rāmo muhūrtena labdhasaṃjñaṃ mahīpatim

    uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam

19. 19

    आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः

    प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्

    āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ

    prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām

20. 20

    लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम्

    कारणैर्बहुभिस्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः

    lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam

    kāraṇairbahubhistathyairvāryamāṇau na cecchataḥ

21. 21

    अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद

    लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः

    anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada

    lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ

22. 22

    प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः

    उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्

    pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ

    uvāca rājā samprekṣya vanavāsāya rāghavam

23. 23

    अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः

    अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्

    ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ

    ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām

24. 24

    एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः

    प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः

    evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ

    pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ

25. 25

    भवान्वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः

    अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे कार्यं त्वयानृतम्

    bhavānvarṣasahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ

    ahaṃ tvaraṇye vatsyāmi na me kāryaṃ tvayānṛtam

26. 26

    श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च

    गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्

    śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca

    gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam

27. 27

    अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा

    मातरं मां च संपश्यन्वसेमामद्य शर्वरीम्

    तर्पितः सर्वकामैस्त्वं श्वःकाले साधयिष्यसि

    adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā

    mātaraṃ māṃ ca saṃpaśyanvasemāmadya śarvarīm

    tarpitaḥ sarvakāmaistvaṃ śvaḥkāle sādhayiṣyasi

28. 28

    अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्

    लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्

    atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam

    lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt

29. 29

    प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान्प्रदास्यति

    अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे

    prāpsyāmi yānadya guṇānko me śvastānpradāsyati

    apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe

30. 30

    इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला

    मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्

    iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā

    mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām