29 shlokas
- 1
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca
abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ
- 2
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति
ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्
rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati
dadṛśustatra tattīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam
- 3
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता
सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः
kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā
sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣitaḥ
- 4
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्
वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः
idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām
vane prākkevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtāḥ
- 5
इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः
स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्
itaḥ sumitre putraste sadā jalamatandritaḥ
svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt
- 6
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले
पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale
pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā
- 7
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः
taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā
uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ
- 8
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः
राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि
idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ
rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi
- 9
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः
नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्
tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ
naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam
- 10
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः
कथमिङ्गुदीपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः
caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhuḥ
kathamiṅgudīpiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipaḥ
- 11
अतो दुःखतरं लोके न किंचित्प्रतिभाति मा
यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान्
ato duḥkhataraṃ loke na kiṃcitpratibhāti mā
yatra rāmaḥ piturdadyādiṅgudīkṣodamṛddhimān
- 12
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा
rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me
kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā
- 13
एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा
ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गाच्च्युतमिवामरम्
evamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā
dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargāccyutamivāmaram
- 14
सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः
आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātaraḥ
ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ
- 15
तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाञ्शुभान्
मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः
tāsāṃ rāmaḥ samutthāya jagrāha caraṇāñśubhān
mātṝṇāṃ manujavyāghraḥ sarvāsāṃ satyasaṃgaraḥ
- 16
ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः
tāḥ pāṇibhiḥ sukhasparśairmṛdvaṅgulitalaiḥ śubhaiḥ
pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanāḥ
- 17
सौमित्रिरपि ताः सर्वा मातॄः संप्रेक्ष्य दुःखितः
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्
saumitrirapi tāḥ sarvā mātṝḥ saṃprekṣya duḥkhitaḥ
abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram
- 18
यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः
वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे
yathā rāme tathā tasminsarvā vavṛtire striyaḥ
vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe
- 19
सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता
श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता
sītāpi caraṇāṃstāsāmupasaṃgṛhya duḥkhitā
śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā
- 20
तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt
- 21
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च
रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने
videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjane vane
- 22
पद्ममातपसंतप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः
padmamātapasaṃtaptaṃ parikliṣṭamivotpalam
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudaiḥ
- 23
मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम्
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः
mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivāśrayam
bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhavaḥ
- 24
ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः
पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः
bruvantyāmevamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ
pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya sa rāghavaḥ
- 25
पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः
purohitasyāgnisamasya tasya vai bṛhaspaterindra ivāmarādhipaḥ
pragṛhya pādau susamṛddhatejasaḥ sahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ
- 26
ततो जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम्
tato jaghanyaṃ sahitaiḥ sa mantribhiḥ purapradhānaiśca sahaiva sainikaiḥ
janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharatastadāgrajam
- 27
उपोपविष्टस्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्
upopaviṣṭastu tadā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjaliryathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim
- 28
किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा
kimeṣa vākyaṃ bharato'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati
itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā
- 29
स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभावो भरतश्च धार्मिकः
वृताः सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यैः सहितास्त्रयोऽग्नयः
sa rāghavaḥ satyadhṛtiśca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharataśca dhārmikaḥ
vṛtāḥ suhṛdbhiśca virejuradhvare yathā sadasyaiḥ sahitāstrayo'gnayaḥ