Sarga 68

29 shlokas

1. 1

   तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा

   रोषेण महताविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः

   tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatastadā

   roṣeṇa mahatāviṣṭaḥ punarevābravīdvacaḥ

2. 2

   राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि

   परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव

   rājyādbhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi

   parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava

3. 3

   किं नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः

   ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ

   kiṃ nu te'dūṣayadrājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ

   yayormṛtyurvivāsaśca tvatkṛte tulyamāgatau

4. 4

   भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्

   कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तुः सलोकताम्

   bhrūṇahatyāmasi prāptā kulasyāsya vināśanāt

   kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartuḥ salokatām

5. 5

   यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा

   सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम्

   yattvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā

   sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpyāpāditaṃ bhayam

6. 6

   त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः

   अयशो जीवलोके च त्वयाहं प्रतिपादितः

   tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaścāraṇyamāśritaḥ

   ayaśo jīvaloke ca tvayāhaṃ pratipāditaḥ

7. 7

   मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके

   न तेऽहमभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि

   mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke

   na te'hamabhibhāṣyo'smi durvṛtte patighātini

8. 8

   कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः

   दुःखेन महताविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्

   kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā mama mātaraḥ

   duḥkhena mahatāviṣṭāstvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm

9. 9

   न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः

   राक्षसी तत्र जातासि कुलप्रध्वंसिनी पितुः

   na tvamaśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ

   rākṣasī tatra jātāsi kulapradhvaṃsinī pituḥ

10. 10

    यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः

    वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः

    yattvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ

    vanaṃ prasthāpito duḥkhātpitā ca tridivaṃ gataḥ

11. 11

    यत्प्रधानासि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते

    भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये

    yatpradhānāsi tatpāpaṃ mayi pitrā vinākṛte

    bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye

12. 12

    कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये

    कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनी

    kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye

    kṛtvā kaṃ prāpsyase tvadya lokaṃ nirayagāminī

13. 13

    किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्

    ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायात्मसंभवम्

    kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam

    jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyātmasaṃbhavam

14. 14

    अङ्गप्रत्यङ्गजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते

    तस्मात्प्रियतरो मातुः प्रियत्वान्न तु बान्धवः

    aṅgapratyaṅgajaḥ putro hṛdayāccāpi jāyate

    tasmātpriyataro mātuḥ priyatvānna tu bāndhavaḥ

15. 15

    अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुरसंमता

    वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ

    anyadā kila dharmajñā surabhiḥ surasaṃmatā

    vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau

16. 16

    तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले

    रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा

    tāvardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale

    ruroda putraśokena bāṣpaparyākulekṣaṇā

17. 17

    अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः

    बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभिगन्धिनः

    adhastādvrajatastasyāḥ surarājño mahātmanaḥ

    bindavaḥ patitā gātre sūkṣmāḥ surabhigandhinaḥ

18. 18

    तां दृष्ट्वा शोकसंतप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्

    इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्नः सुरराजोऽब्रवीद्वचः

    tāṃ dṛṣṭvā śokasaṃtaptāṃ vajrapāṇiryaśasvinīm

    indraḥ prāñjalirudvignaḥ surarājo'bravīdvacaḥ

19. 19

    भयं कच्चिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत्

    कुतोनिमित्तः शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि

    bhayaṃ kaccinna cāsmāsu kutaścidvidyate mahat

    kutonimittaḥ śokaste brūhi sarvahitaiṣiṇi

20. 20

    एवमुक्ता तु सुरभिः सुरराजेन धीमता

    प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा

    evamuktā tu surabhiḥ surarājena dhīmatā

    pratyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā

21. 21

    शान्तं पापं न वः किंचित्कुतश्चिदमराधिप

    अहं तु मग्नौ शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ

    śāntaṃ pāpaṃ na vaḥ kiṃcitkutaścidamarādhipa

    ahaṃ tu magnau śocāmi svaputrau viṣame sthitau

22. 22

    एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापिनौ

    वध्यमानौ बलीवर्दौ कर्षकेण सुराधिप

    etau dṛṣṭvā kṛṣau dīnau sūryaraśmipratāpinau

    vadhyamānau balīvardau karṣakeṇa surādhipa

23. 23

    मम कायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ

    यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः

    mama kāyātprasūtau hi duḥkhitau bhārapīḍitau

    yau dṛṣṭvā paritapye'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ

24. 24

    यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचति कामधुक्

    किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति

    yasyāḥ putrasahasrāṇi sāpi śocati kāmadhuk

    kiṃ punaryā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati

25. 25

    एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता

    तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे

    ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā

    tasmāttvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase

26. 26

    अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम्

    वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः

    ahaṃ hyapacitiṃ bhrātuḥ pituśca sakalāmimām

    vardhanaṃ yaśasaścāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ

27. 27

    आनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाद्युतिम्

    स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्

    ānāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahādyutim

    svayameva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam

28. 28

    इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः

    पपात भुवि संक्रुद्धो निःश्वसन्निव पन्नगः

    iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ

    papāta bhuvi saṃkruddho niḥśvasanniva pannagaḥ

29. 29

    संरक्तनेत्रः शिथिलाम्बरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परंतपः

    बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजः शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये

    saṃraktanetraḥ śithilāmbarastadā vidhūtasarvābharaṇaḥ paraṃtapaḥ

    babhūva bhūmau patito nṛpātmajaḥ śacīpateḥ keturivotsavakṣaye